Muhammed Zeytûne El-Munastırî’nin Ebüssuûd Tefsiri Üzerine Yazdığı “Metâlıü’s-Suûd ve Fethü’l-Vedûd” Adlı Hâşiyesinin Tahkiki (Bakara Sûresi'nin 6-12. Âyetleri)

Abstract

ÖZET: Tunuslu büyük âlim Şeyh Muhammed Zeytûne el-Münestîrî’ye ait “Metâliʿu’s-Suûd” adlı eser, önemli yazma eserlerin başında gelmektedir. Hicrî on ikinci yüzyılda yaşayan müellif, başta Zeytûne Üniversitesi olmak üzere Tunus’un ilim geleneğine önemli katkılar sunan seçkin âlimlerdendir. Müellifin ilmî şahsiyeti ve eserin tefsir disiplinindeki konumu sebebiyle, söz konusu yazmanın bir bölümünün araştırma kapsamında tahkik edilmesi önem arzetmektedir. Mezkûr hâşiyeyi değerli kılan iki temel unsur bulunmaktadır. Birincisi; üzerine yazıldığı eser olan Ebüssuûd’un Tefsiri’nin ilgili literatürünün en kıymetli, en nitelikli ve en yaygın eserlerinden biri olmasıdır. İkincisi ise müellifinin Tunus’un önde gelen âlimlerinden olup kaleme aldığı söz konusu hâşiyenin, Ebüssuûd Tefsiri üzerine yazılmış en kıymetli çalışmalardan biri kabul edilmesidir. Eserde, Ebüssuûd’un kapalı veya özlü ifadeleri detaylıca açılanmış; müfessirlerin görüşleri eleştirel bir bakışla tahlil edilerek tercih edilen görüşler ortaya konmuş; ayrıca müellifin tefsire dair özgün değerlendirmelerine ve önemli ilmî katkılarına yer verilmiştir. Bu çalışmanın gayesi, mevcut yazma nüshalar arasında mukayeseler yapılarak mümkün derecede ana metni hatalardan arındırılmış şekilde ortaya koymaktır. Bunun yanısıra eserin İslam tefsir geleneğinin gelişim sürecine yaptığı metodolojik katkıları ortaya koymaktır. Çalışmada ayrıca müellifin tefsir yöntemi incelenmiş, dayandığı temel ilkeler tespit edilmiş, görüş ve yorumları bilimsel bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Betimleyici-analitik yöntem ile tarihî ve tümevarımsal yöntemler araştırmanın yöntemsel boyutlarını oluşturmaktadır. Sonuç kısmında, söz konusu yazmanın Kur’ân tefsiri literatürüne önemli ve özgün bir katkı sunduğu, bu nedenle tahkik edilmeyi, incelenmeyi ve ilim dünyasına kazandırılmayı hak eden değerli bir eser olduğu ortaya konulmuştur.

ABSTRACT: One of the most significant manuscripts I have examined is Matali’ al-Su’ud ‘ala Tafsir Abi al-Su’ud by Sheikh Muhammad Zaytuna al-Munastiri. He was one of Tunisia's prominent 12th-century AH scholars whose contributions profoundly enriched the scholarly landscape, particularly at Zeytouna University and across Tunisia in general. Consequently, I had the honor of working on the critical edition (Tahqiq) of a section of this manuscript for my doctoral dissertation, specifically covering verses 6 to 12 of Surat al-Baqarah. This gloss (Hashiyah) derives its significance from two dimensions. First, its foundational text is Tafsir Abi al-Su'ud, which stands as one of the most precious, finest, and most celebrated commentaries of the Qur'an. Second, the author himself is a leading Tunisian scholar, and his gloss is one of the most valuable, completed commentaries written on Tafsir Abi al-Su'ud. It masterfully combines the clarification and elaboration of Abu al-Su’ud’s complex and concise expressions with a critical evaluation and weighing (Tarjih) of previous commentators' views, alongside the inclusion of his own valuable insights and unique exegetical perspectives. This study aims to produce a textual edition of the manuscript free of errors by collating it with available handwritten copies, thereby demonstrating that it introduced a major methodological advancement in the evolution of Qur'anic exegesis (Tafsir) throughout Islamic history. Furthermore, it examines the Sheikh's methodology in his gloss, elucidates the principles upon which he founded his book, offers constructive criticism of his views and deductions, and contextualizes his work. This research employs the descriptive-analytical approach as well as the historical-inductive method. The study concludes that this manuscript adds a vital and unique link to the chain of Qur'anic exegesis, rendering it highly worthy of critical edition, scholarly study, and academic attention.