https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1389 Basic Islamic Sciences Thu, 22 Oct 2026 11:29:26 GMT 2026-10-22T11:29:26Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6443 Abdullah B. Muhammed El- Beytûşî’nin Hayatı, Eserleri ve Edebî Kişiliği KARTAL, Şeyma Ruken ÖZET: Bu çalışma, 18. yüzyıl Kuzey Irak coğrafyasında yetişmiş, Arap dili ve edebiyatındaki yetkinliğine rağmen akademik literatürde yeterince incelenmemiş olan Abdullah b. Muhammed el-Beytûşî’nin hayatını, eserlerini ve edebi kişiliğini konu edinmiştir. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; verilerin toplanması ve değerlendirilmesinde betimsel, tarihsel-eleştirel, karşılaştırmalı ve metin odaklı analiz yöntemleri bir arada kullanılmıştır. Bu bağlamda müellifin ismi, nisbesi, doğumu, ilmi seyahatleri, hocaları, öğrencileri ve vefatına ilişkin kaynaklarda dağınık ve kimi zaman çelişkili biçimde yer alan veriler karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Manzum, mensur, şerh-hâşiye ve lugaz türündeki eserleri ile edebi mektup ve takrizleri tespit edilerek tür, konu ve telif tarihi ölçütlerine göre tasnif edilmiştir. Müellifin dil kültürü, didaktik, lirik ve hitabi üsluplarını harmanlayan üslup özellikleri ve eserlerinde öne çıkan temalar somut şiir ve nesir örnekleri üzerinden çözümlenmiştir. Arap asıllı olmayan bir müellifin klasik Arap şiirinin motif, estetik ve belagat unsurlarını ne ölçüde özümsediği ve kendi ilmi birikimiyle nasıl yeniden yorumladığı örnekler ışığında ortaya konmuştur. Araştırma sonucunda Beytûşî’nin, öğrencisi Osman b. Sened el-Basrî tarafından ‘es-Sibûveyh es-Sânî’ (İkinci Sîbeveyh) olarak nitelendirilmesine yol açan ilmi ve edebi donanımı, sistematik biçimde belgelenmiş ve müellifin klasik Arap edebiyatı geleneği içindeki özgün konumu ortaya konmuştur. Bu yönüyle çalışma, hem Beytûşî’nin yeterince bilinmeyen edebi mirasını görünür kılmakta hem de klasik Arap edebiyatı tarihi araştırmalarına kalıcı bir katkı sunmaktadır.; ABSTRACT: This study aims to present a comprehensive examination of the life, works, and literary personality of Abdullah b. Muhammed al-Baytûshî—rawing on both primary and secondary sources. A qualitative research approach was adopted in the study, and descriptive, historical-critical, comparative, and text-oriented methods of analysis were employed together in the collection and evaluation of the data. In this context, the data concerning the author's name, lineage, birth, scholarly travels, teachers, students, and death, which appear in the sources in a scattered and at times contradictory manner, were assessed comparatively. His works in the verse, prose, commentary-gloss, and riddle genres, together with his literary letters and commendatory notes, were identified and classified according to the criteria of genre, subject, and date of composition. The author's linguistic culture, his stylistic features that blend didactic, lyrical, and rhetorical modes, and the prominent themes in his works were analyzed through concrete examples of poetry and prose. The extent to which a non-Arab author internalized the motifs, aesthetic conception, and rhetorical elements of classical Arabic poetry, and how he reinterpreted them through his own scholarly background, was demonstrated in the light of examples. As a result of the study, the scholarly and literary competence that led his student Osman b. Sened al-Basrî to describe Baytûshî as "es-Sibûyeh es-Sânî" has been systematically documented, and the author's distinctive position within the tradition of classical Arabic literature has been established. In this respect, the study both renders visible Baytûshî's insufficiently known literary heritage and offers a lasting contribution to research on the history of classical Arabic literature. Thu, 01 Jan 2026 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6443 2026-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6440 Eleştirinin Belâgat Esaslarına İstinadı: Kudâme B. Ca‘Fer’in Rolü LEYLA, Enes ÖZET: Bu çalışma, edebî eleştirinin belâgata dönüşümü ve bu süreçte belîğ ve eleştirmen Kudâme b. Ca‘fer’in çalışmaları ekseninde şekillenmektedir. Bu araştırma, iki disiplin arasındaki ilişkinin esaslarını inceleyerek, temel amaca ulaşmayı hedefler. Söz konusu olan dönüşüm, bu ilişki seyrinin bir parçası olarak kabul edilmektedir. Birçok bilim insanı, eleştiri ilminin nahiv âlimlerinin çalışmalarından doğduğunu, belâgatın ise eleştiri çerçevesinde ortaya çıktığını öne sürer. Azınlıktaki diğer bilim insanları ise iki disiplinin ayrı ayrı oluştuğunu öne sürer. Görüş ayrılıkları nedeniyle, farklı bilim insanlarının görüşlerine dayanılarak, bu görüşler eleştirilip aralarında tercih yapılarak ve her disiplinin doğası açıklığa kavuşturularak bu ilişkinin seyri ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Böylece iki disiplin arasındaki tarihsel ve akademik ilişki açıklanacak, ayırt edici farklılıklar netleştirilecektir. Dönüşüm meselesi, bu ilişkinin bir uzantısı olarak ele alınmaktadır. Ardından hicrî dördüncü yüzyıldaki dönüşüm ve Kudâme’nin bu konudaki çalışmalarının niteliği incelenecektir. Kudâme b. Ca‘fer’in ortaya koyduğu görüşler, Arap edebiyatı tarihinde geçici katkılar mıydı, yoksa edebî eleştirinin seyrini değiştiren köklü bir dönüm noktası mı teşkil etmiştir? Yoksa Kudâme’nin çabaları, Ebû Hilâl el-Askerî’nin es-Sınâ‘ateyn adlı eserinde doruğa ulaşan bir dönüm noktasının başlangıcı mıydı? Bu sorulara cevaplandırabilmek için öncelikle konuya ilişkin temel argüman ortaya konulacak; ardından söz konusu dönüm noktasını açıklığa kavuşturmak amacıyla ilgili âlim ve araştırmacıların görüşleri değerlendirilecek, bu görüşler karşılaştırılarak tercih edilen yaklaşım gerekçeleriyle ortaya konulacaktır.; ABSTRACT: The subject of this master’s thesis revolves around the issue of the transformation of literary criticism into rhetoric, and the efforts of the rhetorician and critic Qudama ibn Ja’far in this process. In this research, I will seek to proceed in a balanced sequence to reach the primary goal, starting by discussing the nature of the relationship between the two disciplines, considering that the transformation that occurred is part of the trajectory of this relationship. Many scholars believe that the science of criticism originated from the efforts of grammarians, and rhetoric emerged in the lap of criticism, while other scholars believe that the two disciplines originated separately. Therefore, I will discuss the trajectory of the relationship in detail, clarifying the nature of both disciplines, based on the opinions of scholars, criticizing, preferring, and selecting from them. It is thus necessary to explain the historical and scientific relationship between the two disciplines, then untangle them and clarify the differences between them. The issue of transformation is considered an extension of this relationship. Then, I will delve into the issue of transformation in the fourth century AH, and the nature of Qudama’s efforts in it. Were they fleeting efforts in the pages of Arabic literature, or a radical turning point that changed the course of literary criticism? Or were Qudama’s efforts the beginning of a turning point that culminated with Abu Hilal al-‘Askari in his book “Kitab al-Sina’atayn: Al-Shi’r wa al-Nathr” (The Book of the Two Arts: Poetry and Prose)? Here, it is necessary to review the opinions among scholars and researchers and choose between them, after presenting the argument, to finally reach a complete explanation of this point by proving a preferred opinion. Thu, 01 Jan 2026 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6440 2026-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6431 Kemalpaşazâde’nin Şerhu Miftâhi’l-‘Ulûm Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili ALİ, Muhammed ÖZET: Bu çalışma, Kemalpaşazâde’nin hâlen el yazması halinde bulunan Şerhu Miftâhi’l-‘ulûm adlı eserinin ilmî usullere göre gerçekleştirilen tahkik ve tahlilinden oluşmaktadır. Bir giriş ile iki ana bölümden müteşekkil olan tezin giriş kısmında; belâgat ilminin tarihsel gelişimi, araştırmanın amacı, önemi ve izlenen metodolojiye dair genel çerçeve çizilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde, müellifin hayatı ve ilmî kişiliği ile eserleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Osmanlı ilim geleneğinin en parlak simalarından biri olarak öne çıkan Kemalpaşazâde, aklî ve naklî ilimlerde çok sayıda eser kaleme almış müstesna bir âlimdir. Bu bölümde ayrıca söz konusu eser; biçim, muhteva ve kaynaklar bakımından tahlil edilmiştir. İncelemeler sonucunda, Kemalpaşazâde’nin lafızları izah etme ve ibarelerin kapalı noktalarını çözme metodunu benimsediği; özel anlamdan genel anlama doğru hiyerarşik bir seyir takip ederek es-Sekkâkî’nin metindeki aslî maksadını tebarüz ettirdiği tespit edilmiştir. Bunlara ilave olarak eser, Seyyid Şerîf el-Curcânî’nin el-Misbâh ve Sa‘deddîn et-Teftâzânî’nin Şerhu Miftâhi’l-‘ulûm adlı çalışmalarına yönelik kapsamlı ve derinlikli eleştiriler barındırmaktadır. İkinci bölümde ise eserin tahkik süreci, yazma eserlerin tahkikinde geçerli olan uluslararası bilimsel standartlar ve İSAM (İslam Araştırmaları Merkezi) tarafından belirlenen esaslar doğrultusunda titizlikle yürütülmüştür. Tahkik çalışmasında, tespit edilen toplam 19 nüsha arasından seçilen üç nüsha esas alınmıştır. İncelenen bu seçkin nüshalarda, bizzat müellifin elinden çıkmış çok sayıda derkenar, not ve talikata rastlanması eserin değerini artıran mühim bir husustur.; ABSTRACT: This thesis presents a critical edition and analysis of Kemal p asha zade s Shar ḥ Mifta ḥ al ʿUlum , a work that has remained in manuscript form. The thesis consists of an introduction and two main sections. The introduction provides general information on the history of Arabic rhetoric and outlines the aims and methodology of the study. The first section examines the life and scholarly works of Kemalpashazade , who emerged as one of the most prominen t scholars of the Ottoman Empire and was among its most prolific authors in both the rational and transmitted sciences. This section also analyses Shar ḥ Miftā ḥ al ʿUlūm in terms of its structure, content, and sources. The analysis demonstrates that Kemalpa shazade adopted a method based on explaining individual words and clarifying complex expressions, proceeding from their specific meanings to their broader implications. In doing so, he elucidated al Sakkākī s intended meanings in Miftā ḥ al ʿUlūm . The work also contains extensive responses to al Sayyid al Sharīf al Jurjānī in al Misbā ḥ and to Saʿd al Dīn al Taftāzānī in his commentary on Miftā ḥ al ʿUlūm The second section provides a critical edition of the text in accordance with established scholarly standards for manuscript editing, while observing the methodological principles adopted by the Centre for Islamic Studies and Religious Sciences (İSAM). Three manuscript copies were selected from a total of nineteen extant copies. Some of these manuscripts had been collated against the author s own copy. Furthermore, all three contain annotations written by the author himself. Thu, 01 Jan 2026 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6431 2026-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6429 Kur’ân-ı Kerîm’de Edebi Tasvirin Eğitim ve Davranış Üzerindeki Etkisi (Temsilî Teşbih Örneği) ALİSA, İsmail ÖZET: Kur’ân’da teşbih ve temsillerin, manaları özetleyip kısaltmada ve hızlı bir şekilde kavratmada önemli bir rolü vardır. Bu nedenle Kur’an-ı Kerim’in ayetleri, maksatların ortaya konulması bakımından çeşitli üslup biçimlerini kullanmış ve bunların hükümlerin yerine getirilmesi üzerinde önemli etkileri olmuştur. Araştırmada bunların, muhatapların vicdan, idrak ve davranışları üzerindeki ne tür etkisi olduğu ve nefislerinde bıraktığı tesirin ne düzeyde olduğunu ortaya koymayı amaçlanmaktadır. Şüphesiz edebî tasvirin, insanın Kur’an’ı işitmesiyle birlikte onun ruhunda meydana getirdiği etki de dikkate değerdir. Bu çalışmanın temel ekseni, insan davranışının ıslahı, ondaki yanlışlıkları düzeletilmesi ve eğilimlerinin iyiye kanalize edilmesi üzerindeki Kur’ân’ın edebî üslubunun etkilerinin ne düzeyde olduğunu ortaya koymaktır. Ayrıca insan davranışlarını ve insanın yönlendirilmesi ve davranışlarının ıslahıyla alakalı eğitsel faktörlerin etkenleri inceleyen uygulamalı bilimler ve modern teorilerle mukayeselere gidilmiştir. Söz konusu teoriler, Allah Teâlâ’nın yeryüzündeki halifesi olan insanı ve onun içinde yaşadığı çevrede kendisini etkileyen en önemli unsurları araştırmayı amaçlamaktadır.; ABSTRACT: Divine message embodies the highest features of rhetoric. The Word of God (Kalām Allāh) is the source of inspiration and the pinnacle of eloquence. While some aspects of its miraculous nature (iʿjāz) are evident, others reveal deeper meanings and wisdom that cannot be fully comprehended. Through representational expression (parables), the verses of the Holy Qur’an present meanings concisely and facilitate their understanding, while varying in their ability to convey divine purposes and encourage the fulfillment of divine commands. This study focuses on the traces of Qur’anic rhetoric in the inner world of its addressees, its influence on their souls, and its role in guiding and reforming their behavior. It also examines the effect of its artistic and aesthetic beauty on regulating human behavior at both individual and social levels. The representational simile (tashbīh tamthīlī) has a profound impact on the human soul, enabling each person to benefit from it according to their capacity and understanding. The combination of aesthetic beauty, vivid depiction, and mental imagery further strengthens this influence. The central aim of the study is to regulate behavior, correct deviations, and reform human inclinations so that individuals may attain the qualities of servants whom Almighty Allah approves. Accordingly, the study relates Qur’anic guidance to applied sciences and modern theories concerned with human behavior and education. It also seeks to demonstrate that many truths established by modern science concerning individual discipline, social reform, and the creation of a balanced society are fundamentally consistent with the objectives of the Book of Allah. Thu, 01 Jan 2026 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6429 2026-01-01T00:00:00Z