Kur’ân-ı Kerîm’de Edebi Tasvirin Eğitim ve Davranış Üzerindeki Etkisi (Temsilî Teşbih Örneği)

Abstract

ÖZET: Kur’ân’da teşbih ve temsillerin, manaları özetleyip kısaltmada ve hızlı bir şekilde kavratmada önemli bir rolü vardır. Bu nedenle Kur’an-ı Kerim’in ayetleri, maksatların ortaya konulması bakımından çeşitli üslup biçimlerini kullanmış ve bunların hükümlerin yerine getirilmesi üzerinde önemli etkileri olmuştur. Araştırmada bunların, muhatapların vicdan, idrak ve davranışları üzerindeki ne tür etkisi olduğu ve nefislerinde bıraktığı tesirin ne düzeyde olduğunu ortaya koymayı amaçlanmaktadır. Şüphesiz edebî tasvirin, insanın Kur’an’ı işitmesiyle birlikte onun ruhunda meydana getirdiği etki de dikkate değerdir. Bu çalışmanın temel ekseni, insan davranışının ıslahı, ondaki yanlışlıkları düzeletilmesi ve eğilimlerinin iyiye kanalize edilmesi üzerindeki Kur’ân’ın edebî üslubunun etkilerinin ne düzeyde olduğunu ortaya koymaktır. Ayrıca insan davranışlarını ve insanın yönlendirilmesi ve davranışlarının ıslahıyla alakalı eğitsel faktörlerin etkenleri inceleyen uygulamalı bilimler ve modern teorilerle mukayeselere gidilmiştir. Söz konusu teoriler, Allah Teâlâ’nın yeryüzündeki halifesi olan insanı ve onun içinde yaşadığı çevrede kendisini etkileyen en önemli unsurları araştırmayı amaçlamaktadır.

ABSTRACT: Divine message embodies the highest features of rhetoric. The Word of God (Kalām Allāh) is the source of inspiration and the pinnacle of eloquence. While some aspects of its miraculous nature (iʿjāz) are evident, others reveal deeper meanings and wisdom that cannot be fully comprehended. Through representational expression (parables), the verses of the Holy Qur’an present meanings concisely and facilitate their understanding, while varying in their ability to convey divine purposes and encourage the fulfillment of divine commands. This study focuses on the traces of Qur’anic rhetoric in the inner world of its addressees, its influence on their souls, and its role in guiding and reforming their behavior. It also examines the effect of its artistic and aesthetic beauty on regulating human behavior at both individual and social levels. The representational simile (tashbīh tamthīlī) has a profound impact on the human soul, enabling each person to benefit from it according to their capacity and understanding. The combination of aesthetic beauty, vivid depiction, and mental imagery further strengthens this influence. The central aim of the study is to regulate behavior, correct deviations, and reform human inclinations so that individuals may attain the qualities of servants whom Almighty Allah approves. Accordingly, the study relates Qur’anic guidance to applied sciences and modern theories concerned with human behavior and education. It also seeks to demonstrate that many truths established by modern science concerning individual discipline, social reform, and the creation of a balanced society are fundamentally consistent with the objectives of the Book of Allah.