Eleştirinin Belâgat Esaslarına İstinadı: Kudâme B. Ca‘Fer’in Rolü

Abstract

ÖZET: Bu çalışma, edebî eleştirinin belâgata dönüşümü ve bu süreçte belîğ ve eleştirmen Kudâme b. Ca‘fer’in çalışmaları ekseninde şekillenmektedir. Bu araştırma, iki disiplin arasındaki ilişkinin esaslarını inceleyerek, temel amaca ulaşmayı hedefler. Söz konusu olan dönüşüm, bu ilişki seyrinin bir parçası olarak kabul edilmektedir. Birçok bilim insanı, eleştiri ilminin nahiv âlimlerinin çalışmalarından doğduğunu, belâgatın ise eleştiri çerçevesinde ortaya çıktığını öne sürer. Azınlıktaki diğer bilim insanları ise iki disiplinin ayrı ayrı oluştuğunu öne sürer. Görüş ayrılıkları nedeniyle, farklı bilim insanlarının görüşlerine dayanılarak, bu görüşler eleştirilip aralarında tercih yapılarak ve her disiplinin doğası açıklığa kavuşturularak bu ilişkinin seyri ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Böylece iki disiplin arasındaki tarihsel ve akademik ilişki açıklanacak, ayırt edici farklılıklar netleştirilecektir. Dönüşüm meselesi, bu ilişkinin bir uzantısı olarak ele alınmaktadır. Ardından hicrî dördüncü yüzyıldaki dönüşüm ve Kudâme’nin bu konudaki çalışmalarının niteliği incelenecektir. Kudâme b. Ca‘fer’in ortaya koyduğu görüşler, Arap edebiyatı tarihinde geçici katkılar mıydı, yoksa edebî eleştirinin seyrini değiştiren köklü bir dönüm noktası mı teşkil etmiştir? Yoksa Kudâme’nin çabaları, Ebû Hilâl el-Askerî’nin es-Sınâ‘ateyn adlı eserinde doruğa ulaşan bir dönüm noktasının başlangıcı mıydı? Bu sorulara cevaplandırabilmek için öncelikle konuya ilişkin temel argüman ortaya konulacak; ardından söz konusu dönüm noktasını açıklığa kavuşturmak amacıyla ilgili âlim ve araştırmacıların görüşleri değerlendirilecek, bu görüşler karşılaştırılarak tercih edilen yaklaşım gerekçeleriyle ortaya konulacaktır.

ABSTRACT: The subject of this master’s thesis revolves around the issue of the transformation of literary criticism into rhetoric, and the efforts of the rhetorician and critic Qudama ibn Ja’far in this process. In this research, I will seek to proceed in a balanced sequence to reach the primary goal, starting by discussing the nature of the relationship between the two disciplines, considering that the transformation that occurred is part of the trajectory of this relationship. Many scholars believe that the science of criticism originated from the efforts of grammarians, and rhetoric emerged in the lap of criticism, while other scholars believe that the two disciplines originated separately. Therefore, I will discuss the trajectory of the relationship in detail, clarifying the nature of both disciplines, based on the opinions of scholars, criticizing, preferring, and selecting from them. It is thus necessary to explain the historical and scientific relationship between the two disciplines, then untangle them and clarify the differences between them. The issue of transformation is considered an extension of this relationship. Then, I will delve into the issue of transformation in the fourth century AH, and the nature of Qudama’s efforts in it. Were they fleeting efforts in the pages of Arabic literature, or a radical turning point that changed the course of literary criticism? Or were Qudama’s efforts the beginning of a turning point that culminated with Abu Hilal al-‘Askari in his book “Kitab al-Sina’atayn: Al-Shi’r wa al-Nathr” (The Book of the Two Arts: Poetry and Prose)? Here, it is necessary to review the opinions among scholars and researchers and choose between them, after presenting the argument, to finally reach a complete explanation of this point by proving a preferred opinion.