Ümmî Sinan Divanı’nda Nuranî ve Zulmanî Perdeler

Abstract

ÖZET: Bu tez çalışması, XVII. yüzyıl mutasavvıf şairlerinden Ümmî Sinan’ın Divan’ında yer alan “zulmanî perde” ve “nuranî perde”leri incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, “perde” kavramının yanı sıra engelleyici nitelikte olan ve terk edilmesi gereken hâl ve davranışları ifade eden kavramlar Ümmî Sinan Divanı’nda taranmıştır. Tespit edilen beyit ve bentler, nitel araştırma yöntemlerinden şerh yöntemi kullanılarak metnin bağlamı dikkate alınmak suretiyle yorumlanmıştır. Perde ve perdeyle ilişkili kavramların Divan’da yoğun ve zengin bir bağlam içerisinde ele alınması, söz konusu konunun tez konusu olarak belirlenmesinde etkili olmuştur. Divan’da tespit edilen nuranî perdelerin (tecelli, âlem, cennet, gönül, ruh, izzet, kavuşma şarabı, zikir vb.) mahiyet itibarıyla ruhani, kaynak bakımından ilahî nitelikte olduğu; olumlu durumları ifade ettiği ve kalpte manevi bir lezzet meydana getirdiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte nuranî perdelerin zikir, riyazet ve nafile ibadetler vasıtasıyla aşılabildiği sonucuna ulaşılmıştır. Zulmanî perdelerin (ibadetten ötürü gururlanmak, zahit aklı, benlik, gaflet, zulmet, nefis, riya, hırs, cehalet, dünya, mâsivâ vb.) ise mahiyet itibarıyla maddi, kaynak bakımından nefsî olduğu ve kişide pişmanlık duygusu meydana getirdiği görülmüştür. Bu perdelerin aşılmasının ise tövbe ve istiğfar yoluyla mümkün olduğu anlaşılmıştır. Bu tematik çalışmadan hareketle, Ümmî Sinan Divanı başta olmak üzere diğer tasavvufi divanlar üzerine kavramsal ve tematik çalışmaların yapılmasının alana katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

ABSTRACT: This thesis aims to examine the “dark veils” (zulmānī perde) and “luminous veils” (nūrānī perde) found in the Divan of Ümmî Sinan, one of the Sufi poets of the seventeenth century. In this regard, in addition to the concept of “veil” (perde), concepts that have an obstructive nature and refer to states and behaviors that should be abandoned were identified and examined in Ümmî Sinan Divanı. The identified couplets and stanzas were interpreted within their textual context using the commentary method (şerh), one of the qualitative research methods. The fact that the concept of veil and related concepts are addressed extensively and within a rich context in the Divan played a significant role in selecting this subject as the focus of the thesis. It was determined that the luminous veils identified in the Divan (theophany, universe, paradise, heart, spirit, glory, wine of union, remembrance [dhikr], etc.) are spiritual in nature and divine in origin; that they represent positive states and generate a spiritual pleasure in the heart. Furthermore, it was concluded that luminous veils can be overcome through remembrance (dhikr), spiritual discipline (riyāḍa), and supererogatory acts of worship. In contrast, the dark veils identified in the Divan (pride arising from worship, the ascetic intellect, selfhood, heedlessness, darkness, the carnal self, hypocrisy, greed, ignorance, the world, māsivā, etc.) are material in nature and originate from the carnal self, and they evoke a feeling of remorse in the individual. It was understood that these veils can be overcome through repentance (tawba) and seeking forgiveness (istighfār). Based on this thematic study, it is considered that conducting conceptual and thematic studies on Sufi divans, particularly Ümmî Sinan Divanı, as well as on other Sufi divans, would contribute to the field