Kemalpaşazâde’nin Şerhu Miftâhi’l-‘Ulûm Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili

Abstract

ÖZET: Bu çalışma, Kemalpaşazâde’nin hâlen el yazması halinde bulunan Şerhu Miftâhi’l-‘ulûm adlı eserinin ilmî usullere göre gerçekleştirilen tahkik ve tahlilinden oluşmaktadır. Bir giriş ile iki ana bölümden müteşekkil olan tezin giriş kısmında; belâgat ilminin tarihsel gelişimi, araştırmanın amacı, önemi ve izlenen metodolojiye dair genel çerçeve çizilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde, müellifin hayatı ve ilmî kişiliği ile eserleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Osmanlı ilim geleneğinin en parlak simalarından biri olarak öne çıkan Kemalpaşazâde, aklî ve naklî ilimlerde çok sayıda eser kaleme almış müstesna bir âlimdir. Bu bölümde ayrıca söz konusu eser; biçim, muhteva ve kaynaklar bakımından tahlil edilmiştir. İncelemeler sonucunda, Kemalpaşazâde’nin lafızları izah etme ve ibarelerin kapalı noktalarını çözme metodunu benimsediği; özel anlamdan genel anlama doğru hiyerarşik bir seyir takip ederek es-Sekkâkî’nin metindeki aslî maksadını tebarüz ettirdiği tespit edilmiştir. Bunlara ilave olarak eser, Seyyid Şerîf el-Curcânî’nin el-Misbâh ve Sa‘deddîn et-Teftâzânî’nin Şerhu Miftâhi’l-‘ulûm adlı çalışmalarına yönelik kapsamlı ve derinlikli eleştiriler barındırmaktadır. İkinci bölümde ise eserin tahkik süreci, yazma eserlerin tahkikinde geçerli olan uluslararası bilimsel standartlar ve İSAM (İslam Araştırmaları Merkezi) tarafından belirlenen esaslar doğrultusunda titizlikle yürütülmüştür. Tahkik çalışmasında, tespit edilen toplam 19 nüsha arasından seçilen üç nüsha esas alınmıştır. İncelenen bu seçkin nüshalarda, bizzat müellifin elinden çıkmış çok sayıda derkenar, not ve talikata rastlanması eserin değerini artıran mühim bir husustur.

ABSTRACT: This thesis presents a critical edition and analysis of Kemal p asha zade s Shar ḥ Mifta ḥ al ʿUlum , a work that has remained in manuscript form. The thesis consists of an introduction and two main sections. The introduction provides general information on the history of Arabic rhetoric and outlines the aims and methodology of the study. The first section examines the life and scholarly works of Kemalpashazade , who emerged as one of the most prominen t scholars of the Ottoman Empire and was among its most prolific authors in both the rational and transmitted sciences. This section also analyses Shar ḥ Miftā ḥ al ʿUlūm in terms of its structure, content, and sources. The analysis demonstrates that Kemalpa shazade adopted a method based on explaining individual words and clarifying complex expressions, proceeding from their specific meanings to their broader implications. In doing so, he elucidated al Sakkākī s intended meanings in Miftā ḥ al ʿUlūm . The work also contains extensive responses to al Sayyid al Sharīf al Jurjānī in al Misbā ḥ and to Saʿd al Dīn al Taftāzānī in his commentary on Miftā ḥ al ʿUlūm The second section provides a critical edition of the text in accordance with established scholarly standards for manuscript editing, while observing the methodological principles adopted by the Centre for Islamic Studies and Religious Sciences (İSAM). Three manuscript copies were selected from a total of nineteen extant copies. Some of these manuscripts had been collated against the author s own copy. Furthermore, all three contain annotations written by the author himself.