Zazacanın Sentaksı (Sözdizimi)

Abstract

ÖZET: Bu çalışma, İranî diller ailesinin tehlike altındaki dillerinden biri olan Zazacanın sentaktik (sözdizimsel) yapısını geleneksel ve çağdaş dilbilim kuramları ışığında sistematik biçimde betimlemekte ve analiz etmektir. Uluslararası literatürde yeterince çalışılmamış olan Zazaca, özellikle sentaks düzeyinde kapsamlı akademik bir incelemeye konu olmamıştır. Bu çalışma, Zazacanın temel cümle yapısı, özne-yüklem uyumu, olumlu/olumsuz tümce yapıları, soru cümleleri ve yan cümle türlerini ele alarak, dilin çekirdek sentaktik özelliklerini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Araştırma şu sorulara odaklanmaktadır: Zazacanın temel cümle yapısı nedir ve hangi sözdizimsel varyasyonlar görülmektedir? Yan cümleler hangi yapılara dayanmakta ve bağlaçların işlevi nedir? Soru ve olumsuz cümleler hangi stratejilerle oluşturulmaktadır? Lehçeler arasında sentaks düzeyinde ne tür farklılıklar vardır ve fiil ekleri bu lehçelerde nasıl konumlanmaktadır? Çalışma nitel bir araştırma desenine sahiptir. Veri toplama yöntemi olarak metin derlemesi (corpus analysis) kullanılmış, atasözleri, masallar, hikâyeler ve romanlardan oluşan bir yazılı derlem oluşturulmuştur. Veriler betimleyici dilbilim yöntemleriyle çözümlenmiş, mevcut literatürle karşılaştırılmıştır. Bulgular, Zazacanın temel cümle yapısının belirgin biçimde SOV düzeninde olduğunu göstermektedir. Morfolojik açıdan kısmi ergatiflik sergileyen dil, sözdizimi bakımından akuzatif özellik göstermektedir. Cümlenin merkezinde fiil, ekseninde özne yer almaktadır. Lehçeler arasında ise bazı farklar vardır: Güney Zazacasında bazı fiil ekleri fiilden önce, Kuzey Zazacasında ise genellikle sonra gelmektedir. Bu çeşitlilik, Zazacanın bölgesel zenginliğini ve tipolojik önemini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, bu tez Zazacanın sentaksına dair kapsamlı ve sistematik bir inceleme sunmakta; hem genel dilbilim ve İranî diller tipolojisine hem de Zazacanın korunması, standartlaştırılması ve canlandırılmasına katkı sağlamaktadır.

QESEO KILMEK: Fêl u emelê na teẓi nao ke qeydeyê Sentaksê Zazaki çıturo, ey sero malımat bıdero u bunya sentaksê Zazaki vezo ro meydan. Sentaksê Zazaki, na gure de ebê metodê ılmi teoriyanê sentakşi analiz beno. Zazaki (Kırmancki, Dımilki) sero hatan ewroy literaturê enternasyonel de zaf gureyê akademiki nêvıẓiyê, hetê sentakşi sero qe kes xori nêguriyo. No gure de, Zazaki de bunya temelê cumley, xusisiyetê kerdoẋi u vıraştoẋi, cümleyê biyayey u nêbiyayey, cümleyê perşi, cumleo ser u cümleyê veri çıturi vıraẓinê, ni pêro bênê eskera. Na gurey de ni persan sero vındino: Qeydê bunya cümleyê Zazaki seneno u kamci varyasyonê xo estê? Cümleyê veri çıturi yenê meydan u zeṙê cümley de wazifeyê bestoği çıko? Diyalektanê Zazaki de qısımê sentakşi de senê ferqi estê u morfemê fiili zeṙê cümley de kamci ca derê? No tez, analizê korpuşê metnan ra arêdiyo. Cümleyeke na tez de analiz biye zafêni qesê vırênu, sanıki, hêkati u romanu ra cêriyê. Ni pêro ebê metode ilmê zoni analiz biyê u literatür de saniyê têver. Na gurey de veẓino meydan ke bunya cumleyanê Zazaki SOV ra gore yena meydan. Zazaki hetê morfoloẓi ra zono ergatifo, hetê sentakşi ra zono de akuzatifo. Zazaki de merkezê cümley fêlo, yê ekseni ki kerdoẋo. Mabênê diyalektanê Zazaki de tayê ferqi estê: Zazakiyê Veroẓi de tayê morfemi fêl ra ravêr yenê, Zazakiyê Zımey de fêli ra têpiya yenê. No durım zenginêna Zazaki say beno. Ez cümle, no tez sentaksê Zazaki çıturiyo heqa ey de malımat dano. No gure hem serva seveknayişê Zazaki hem ki ılmê zoni ser baro xo keno cı.

ABSTRACT: The aim of this thesis is to systematically describe and analyse the syntactic structure of Zazaki, one of the endangered languages of the Iranian language family, under the framework of traditional and contemporary linguistic theories. Having limited studies in the literature, Zazaki hasn’t been made the subject of comprehensive academic research, particularly at the syntactic level. This study aims to reveal the core syntactic features of the language by examining the basic sentence structure, subject–verb agreement, positive/negative sentence structures, interrogative sentences, and types of subordinate clauses in Zazaki. This research focuses on the following questions: What is the basic sentence structure of Zazaki and what syntactic variations are observed? What are the structures of subordinate clauses and what are the functions of conjunctions? What strategies are used to form interrogative and negative sentences? What types of differences exist among dialects at the syntactic level and how are verb suffixes positioned in these dialects? This study applies qualitative research method. Text-corpus analysis is used as the data collection method, and a written corpus consisting of proverbs, fairy tales, stories and novels is formed. The data is analysed by using descriptive linguistics methods and compared in the literature. The findings indicate that the basic sentence structure of Zazaki is distinctly SOV. Morphologically having partial ergativity, the language shows accusative alignment syntactically. The verb is at the centre of the sentence, and the subject is at its axis. There are some differences among the dialects: In Southern Zazaki, some verb suffixes come before the verb, whereas in Northern Zazaki they are generally used after the verb. This diversity highlights the regional abundance and typological significance of Zazaki. In conclusion, this thesis presents a comprehensive and systematic study of the syntax of Zazaki, and it contributes to general linguistics, Iranian languages typology, as well as to the preservation, standardisation and revitalisation of Zazaki.