Belâgat ve Psikoloji İlişkisi

Abstract

ÖZET: Belâgat ile psikoloji arasında doğal bir ilişki vardır. Bu ilişkinin sürecini insanlık tarihiyle başlatmak mümkündür. Çünkü her iki disiplin, insanı ve insanın psikolojik süreçlerini merkeze almaktadır. Bu ortak payda, onları birbirine yaklaştıran en temel ve en güçlü bağdır. Daha açık bir ifadeyle yetenek, yaratıcılık, zevk, estetik, etkinlik, iç güdü, hayal, ilham, duygu, düşünce ve ikna gibi insanla iltisaklı psikolojik olgular, her iki disiplini aynı noktada buluşturan temel bazı unsurlardır. Bu da söz konusu ilişkinin çeşitli açılardan tetkik edilmesini iktiza eder. Bunun yanında İslam dininin temel kaynakları olan Kur’ân-ı Kerîm ve Hadis-i Şeriflerle birlikte diğer edebî metinlerdeki psikolojik yansımaları tespit etmek, bu metinler üzerinde psikolojik değerlendirme ve yorumlar geliştirmek belâgat-psikoloji ilişkisini anlamlı kılan önemli gerekçelerdendir. Bu noktadan hareketle mevcut çalışmada belâgatin başta duygu, düşünce ve davranış olmak üzere psikolojik süreçlerle ilişkisi ele alınmıştır. Özellikle klasik literatürde yer alan bazı kavramlar ve bulgular dikkate alınarak disiplinler arası temaslar kurulmaya çalışılmıştır. Nitekim ilk dönem belâgat kaynakları incelendiğinde söz konusu ilişkinin yalnızca tespiti değil aynı zamanda bu ilişkinin ne kadar köklü, kadim ve güçlü olduğu, belâgat sanatlarının psikolojiden nasıl beslendiği ve bu sanatların psikolojiye olan katkısı anlaşılacaktır.

ABSTRACT: There exists a natural relationship between rhetoric and psychology. The origins of this relationship can be traced back to the history of humanity, as both disciplines center on human beings and their psychological processes. This common ground constitutes the most fundamental and powerful link that brings them closer together. More specifically, human-related psychological phenomena such as talent, creativity, pleasure, aesthetics, efficacy, instinct, imagination, inspiration, emotion, thought, and persuasion are key elements that converge these two fields. This necessitates the examination of their relationship from various perspectives. Moreover, identifying psychological reflections in the primary sources of Islam, namely the Qur’an and Hadith, as well as in other literary texts, and developing psychological evaluations and interpretations of these texts, represents significant reasons that make the rhetoric-psychology relationship meaningful. Based on this premise, the present study addresses the relationship between rhetoric and psychological processes, primarily focusing on emotion, thought, and behavior. Interdisciplinary connections have been attempted, particularly by considering certain concepts and findings from the classical literature. Indeed, a close examination of early rhetorical sources reveals not only the existence of this relationship but also its depth, antiquity, and strength, illustrating how rhetorical arts are nourished by psychology and how they, in turn, contribute to the field of psychology.