Zaza Dili ve Edebiyatı

Zaza Dili ve Edebiyatı https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1393 Zaza Language and Literature 2026-05-13T14:26:44Z Bingöl Yöresi Zazaca Türkülerde İnsan Unsuru https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6120 Bingöl Yöresi Zazaca Türkülerde İnsan Unsuru KARACA, Emin ÖZET: Folklorun önemli unsurlarının başında gelen türküler; bir toplumun sosyal, kültürel hayatı hakkında önemli bilgiler aktarır. Halkın ortak malı olan türküler o toplumun geçmişten günümüze kadar geçirdiği tarihsel evreyi de en iyi yansıtan türlerin başında gelmektedir. Bu çalışma da Bingöl ve yöresinde öteden beri söylenegelmiş ve kaybolmaya yüz tutmuş türkülere odaklanmıştır. Bu çalışma kapsamında derlenen türküler tür, biçim ve söyleniş yönünden sınıflandırılmış olup; konu bakımından aşk türküleri, gurbet-hasretlik türküleri, iş türküleri, yergi türküleri, mizahi türküler, düğün türküleri, kişiler üzerine söylenmiş türküler ve ağıtlar olarak tasnif edilmiş, türküler insan unsuru özelinde incelenmeye çalışılmıştır. Bunun yanında çalışma sahası olan Bingöl ilinin sosyokültürel yapısı ve folklorik özellikleri hakkında da kısa bilgilere değinilmiştir.; XULASA: Deyiri, edebiyatê şari dı cayêko muhim geni, derheqê kultur u cuyayişê şari dı melumat doni ma. Deyiri, hişa şirik ê şari yi, tarixo verin ra heta eyru, heyat u cuyayişê şari seni bedıliyayo miyonê nuşteyonê folklor dı xu muecneno ra. Ina xebat, Çolig u dormaleyê Çoligıd wextêko qedim ra heta eyro çı deyiri ki omeyi vatış inon esas gena. Deyiri ki semedê ına xebat omeyi arêdayiş, goreyê vatış u şekıl ra teqsim biyi. Hetê xusus ra zi zê deyiri eşq, deyiri hesret, deyiri kar u gure, deyiri gerre, deyiri yari, deyiri veyvi u deyiri ki semedê yo merdımi omeyi vatış tetkik biyi. Heto bin ra derheqê şarıstonê Çolig dı u folklorê şarıston dı zi melumat diyayo.; ABSTRACT: Folk songs are one of the important elements of folklore; conveys important information about the social and cultural life of a society. Folk songs, which are the common properties of the public, are among the best reflecting the historical stage of the society from the past to the present. This study focuses on the folk songs that have been mentioned in Bingöl and its region for a long time and that are about to disappear. The genres compiled within the scope of this study are classified in terms of genre, form and speech. These genres are classified as folk songs, homesickness songs, work songs, satirical songs, humorous folk songs, wedding songs, songs about people, and laments. Folk songs are tried to be examined in the context of the human element. In addition, short information about the sociocultural structure and folkloric features of the Bingöl province, which is the working area, has been mentioned. 2019-01-01T00:00:00Z Molla Abdulkadir Muşeki'nin Mevlidi (Metin ve İnceleme) https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6075 Molla Abdulkadir Muşeki'nin Mevlidi (Metin ve İnceleme) ARSLAN, Mehmet ÖZET: Mevlitler, Peygamber sevgisinin dile getirildiği duygu yüklü şiirlerdir. Hz. Peygamber‟in vefatından yıllar sonra ortaya çıkmasına rağmen İslam coğrafyasında kabul görmüş, benimsenip törenlerde okutulmuştur. Hz. Peygamber sevgisini anlatan bu şiirler, toplumda o kadar çok sevilip içselleştirilmiştir ki neredeyse kutsal metin hüviyetindedir. Mevlit, Arap toplumunda ortaya çıkmış, zamanla diğer toplumlarda da karşılık bulmuştur. Mısır‟da, İran‟da ve Türkiye‟de çok sayıda mevlit yazılmıştır. Zazaca konuşulan çevrelerde eski tarihli mevlit bulunmadığından, ilk dönemlerde Kürtçe yazılan mevlit okutulmuştur. Molla Ahmedi Xasi‟ye ait ilk Zazaca mevlitten sonra son yıllarda özellikle Bingöl ve çevresinde çok sayıda Zazaca mevlit yazılmıştır. inceleme konumuz olan Molla Abdulkadir Muşeki‟ye ait Mevlidê Nebi adlı eseri de bu mevlitlerdendir. Molla Abdulkadir Muşeki‟ye ait Mevlidê Nebi eseri, klasik mevlit kuralları çerçevesinde yazılmış, şekil ve muhteva bakımından mevlit geleneğine bağlı kalınmıştır. Zazaca‟nın Bingöl merkez ağzı ile yazılan Mevlidê Nebi eseri, on beş başlık bölüm ve 268 beyitten oluşmaktadır.; XULASA: Mewlidan dı eşqê Hz. Peyxember ca geno u bı hisiyat nusiyeni. Mewlidi verini, mergê Hz. Peyxemberi ra pey nusiyayi; labelê cayi ki bısılmaneyi tede cuyeni, ıni cayan dı ameyi qebulkerdış u biyi vıla. ġari hındêk zaf mewlidan ra hes kerdo ki, wextan ra pey nuşteyê mewlidi zê nuşteyê bımbareki ameyo zanayiş. Mewlidi, dora verin miyanê Ereban dı ameyi nuştış. Wextan ra pey heme memleketanê bısılmanan dı ameyi şınasnayiş. Mısır, İran u Tırkiye dı zaf mewlidi ameyi nuştış. Miyanê şarê Zazayan dı nuşteyi mewlidan zaf kıhan niyi, ıno rıd ra miyanê şar dı vêrciyon Mewlidê Kurdi ameyo wendış. Mewlido tor verin ê zıwanê Zazaki, hetê Mala Ehmedê Xasi ra ameyo nuştış u ıno wext ra pey bı xısusiyet Çolig u mıntıqayanê dormaleyê Çoligi dı zaf omari dı mewlidi Zazaki ameyi nuştış. Mewlido ki ma ıno tez dı tetqiq kerdo miyanê inan dı ca geno. Mewlido ki hetê Mala Abdulqadirê Muşeki ra ameyo nuştış, hetê muhtewa u nuştışi ra, goreyê qural u qaideyê mewlidan ameyo nuştış. Kıtabê Mewlidê Nebi, bı fekê merkezê Çoligi nusiyayo. Ino Mewlid, 15 qısım u 268 beyiti ra ameyo meydan.; ABSTRACT: Mevlites are emotional poems in which the love to the prophet Muhammed is put into words. Although they appeared many years after The Prophet‟s death they have been accepted and internalized in Islamic geograpy and been read in ceremonies. These poems which tell the love to the Prophet (his holiness) are so loved and internalized in society that they are nearly accepted as holly texts. Mevlit emerged in Arabic society but in time it has been accepted in other Islamic lands. Many Mevlites have been written in Iran, Egypt and Turkey. As there wasn‟t any old written Mevlit in Zazaki spoken regions, Kurdish Mevlit was read in early years in those regions. After the first Zazaki mevlit written by Mollah Ahmedi Hasi many Zazaki mevlites have been written in Bingol and the region around it. The subject of our study Mollah Abdulkadir Musheki‟s work named Mevlidê Nebi is one of these mevlites. Mewlide Nebi which belongs to Abdulkadir Musheki was written in the framework of classical mevlit rules and adhered to the tradition of mevlit in terms of content and shape. Mewlidê Nebi, written in Zazaki‟s Bingol central dialect, consists of 15 chapters and 268 couplets. 2019-01-01T00:00:00Z Zazaki dı Wexti https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6050 Zazaki dı Wexti KARABEYESER, Ayetullah XULASA: 20-30 serr ra peyin dı gramerê Zazaki ser xebati zidyayi. Labelê reyna zi merdum nêşkeno vaco ıno mewzu her het ra biyo zelal. Çıqas têkı eseri pê hedefê fek u diyalektan ra wet u bı yo Zazakiya umumi ameyi hazırkerdış zi gıraniya xebatan yo fek ya zi yo diyalekt ser a. Elbet xebati ki heta ınka biyi, qey literaturê gramerê Zazaki muhim i. Feqet yo formo muşterek hema nêameyo meydan. Ina xebat, Zazaki dı şıxulyayişê wextan ser biya. Miyanê diyalektan ya zi fekan dı ferqiyeti u muşterekiyi wextan ameyi tesbitkerdış. Qey ferqiyetan taykerdış u muştereki zidnayiş, çarçiwaya imkan u gramerê zıwani dı teklıfê ma zi -bı izahê sebebê cı- ameyo ramotış.; ÖZET: Zazacanın dilbilgisi ile ilgili kurallarının tespiti noktasında son yirmi – otuz yılda önemli çalışmalar yapılmışsa da, hâlâ yolun başında olunduğu söylenebilir. Bu alanda yapılan çalışmaların büyük bir kısmı bir lehçe ya da ağızla sınırlı tutulmuştur. Bunun yanında Zazacanın farklı lehçe ya da ağızlarını ele alarak yazılmış dilbilgisi eserleri de mevcuttur. Şimdiye kadar yapılan çalışmalar, literatüre önemli katkılar sunmuş olsa da, tüm diyalekt ve ağızları kapsayabilecek ortak bir formun ortaya çıkması henüz sağlanamamıştır. Bu çalışmada Zazaca’da Zamanlar ele alınacaktır. Zazacanın üç temel diyalektinde (merkez, güney ve kuzey) zamanların kullanımının incelenmesi neticesinde farklılılar ve ortaklıklar tespit edilmeye çalışılacak, farklılıkların olduğu durumlarda dilin rehberliğinde ortak bir forma ulaşmanın imkanları değerlendirilecektir.; ABSTRACT: Significant studies have been done on the establishment of the rules of Zazaki Grammar in the late thirty years, but it may be articulated that the writers of Zazaki are at the bottom of the ladder yet. Most of the studies done are restricted to a dialect or an accent. Besides that, various dialects and accents of Zazaki grammars have been written. The studies done up to now contributed significant help to the literature, but a study comprising all the dialects and accents and resulting a standard form has not been achieved yet. This study, The Tenses In Zazaki is comprised of four chapters; Preterit, The Simple Present Tense, Continuous Tense and Future Tense. The Preterit is studied under the titles of The Perfect Tense and The Past Perfect; The Present is studied under the title of The Present Tense and Imperfect; Future Tense is studied under the title of The Future Tense and Future in The Past; and the Present Continuous Tense is studied independently. I will compare the conjugation of verb in terms of time in the three dialects (Central, North and South), determine the distinctness and similarities of verb conjugation in Zazaki dialects and try to propose a single form in the light of the language. 2017-01-01T00:00:00Z Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6034 Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli SÖNMEZ, Hıdır KILMVATE: No tez Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli sero amo nostêne. Çımê na guriayişiê bıngey, kultıro/zagono eve vate u rituelê Eleviyanê. Virê kultırê Eleviyano eve vatey, çımeyê referansê Eleviyêniyo. Wuzağunê Eleyivanê Dêrsımi hetê kultırê itıqatê ebe vateyi muhime. Sayiya pirunê ni wuzağu itıqat u kultırê vatêyê Eleviyêni az ve az amo, reşto na rozê. Tez de qısımê jüyine de; unsırunê teoloji u doktrinê Eleviyêni sero vındino. Na qısım de Raa Heqi, Wuzağê Eleviyani, mitolojiyê jiaru, İtıqatê Dêrsımi u Zazaki sero têsirê asimilasyoni ve raporê ke misyoneru Dêrsım sero nostê qalê inu beno. Qısımê dıyine de; rituelunê İtıqatê Dêrsımi sero vındino. Düyeyi, gulvangi u beyite ke Dêrsım ra amê arêdayışi inu ra taê nimuneyi na qısım de noşiyê. Qısımê hireyine de; taê adet u torê Dêrsımi ca cenê. Qısımê peyniye de ki; çiyo ke na gurê teji ra vejiyo meydan qalê inu biyo.; ÖZET: Bu tez çalışması Alevi ocaklarının merkezi kabul edilen Dersim’de anadili Zazaca olan Alevilerin inanç ve ritüellerine odaklanmaktadır. Bu çalışmanın temel referans kaynakları Alevi sözlü kültürü ve ritüelleridir. Alevi sözlü kültür hafızası Aleviliğin en önemli referans kaynağıdır. Tunceli (Dersim)’deki Alevi ocakları da bu sözlü inanç kültürünün taşıyıcısı ve aktarıcısıdır. Tezin birinci bölümünde; Alevi teolojisi ve öğretisini oluşturan inanç unsurları ele alınmıştır. Bu bölümde Raa Heqi (Hak Yolu / Alevilik) inancını oluşturan unsurlara, Alevi Ocaklarına, ziyaretlerin mitolojisine, inançtaki kırılma dönemlerine ve yabancı misyonerlerin Dersim Aleviliği hakkındaki raporlarına yer verilmiştir. Tezin ikinci bölümünde; Tunceli (Dersim)’e özgün inanç ritüelleri, oruç ve cem ibadeti ile Zazaca dua, gülbank ve deyiş örneklerine yer verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde ise; Tunceli (Dersim)’deki bazı adet ve törelere yer verilmiştir. Sonuç bölümünde ise tez çalışmasında elde edilen bulgulara yer verilmiştir.; ABSTRACT: This thesis focuses on the beliefs and rituals of the Alevis, speaking Zaza language in Dersim, where is accepted as the centre of Alevi quarries. Main reference sources of this study are Alevi oral culture/tradition and rituals. Memory of Alevi oral culture is the most important source of Alevism. Alevi quarries in Dersim are the carrier and transmitter of this culture of oral belief. In the first part of the thesis, the belief elements that make up the Alevi theology and doctrine are discussed. This part includes the elements that make up Raa Heqi belief, Alevi quarries, mythology of sacred places, period of fragmentation in faith, and reports by foreigner missionaries on Dersim Alevis. In the second part of the thesis, belief rituals belonging to Dersim – including fasting, cem worship and Zaza language prayer in Dersim – and examples of “gulbenk” and sayings are examined. The third part of the thesis includes some customs and ceremonies in Dersim. In the conclusion, the findings obtained in the thesis study are stated. 2020-01-01T00:00:00Z