Muslihuddin El-Lari’nin Haşiyetü’l-Lari Ala’l-Mutavvel Adlı Eseri (Dirase ve Tahkik)

Abstract

ÖZET: Muslihiddin el-Lârî (ö. 1572), Lâr şehrinde, babası, dedesi ve büyük dedesi âlimlerden oluşan ilim ehli bir ailede dünyaya gelmiştir. Lâr’da tefsir, hadis, fıkıh ve dil alanlarında birçok âlimden ilim tahsil etmiştir; özellikle kendisinden icazet aldığı hocası Emîr Mansûr Gıyâsüddin b. Emîr Muhammed Sadreddin eş-Şîrâzî’nin (ö. 1542) öğrencisidir. Safevî Devleti’nin (1501-1736) Şiîlik propagandası temelinde halka genel olarak, âlimlere ise özel olarak uyguladığı yoğun baskılar nedeniyle el-Lârî, Hindistan’a hicret etmiş ve orada bir yıl yaşamıştır. Ardından üç yıl yaşadığı ve birçok eser telif ettiği Halep’e geçmiş, daha sonra İstanbul’a giderek bir yıl kalmış ve Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi (ö. 1574) ile görüşmüştür. Nihayetinde Diyarbakır şehrine yerleşmiş, vefat edene kadar burada ders vermiş ve eser telif etmiştir. el-Lârî, sultanların ilgi odağı olmuştur; nitekim Hint Sultanı Nâsırüddin Muhammed Hümâyun (hükümranlığı: 1530-1540 / 1555-1556) ve Amed Valisi İskender Paşa (ö. 1571) tarafından taltif edilmiş, İskender Paşa onu vefatına kadar Hüsrev Paşa Medresesi’ne müderris olarak tayin etmiştir. Tefsir, fıkıh, dil, mantık, kelâm ve tarih alanlarında büyük eserleri bulunmaktadır. En önemli eserlerinden biri de belâgat ilmine dair Teftâzânî’nin (ö. 1390) el-Mutavveli üzerine yazdığı hâşiyesidir. Eserin birinci bölümüne yazdığı bu hâşiye; ilmî tahkikler, ince detaylar, nükte ve faydalı bilgilerle doludur. el-Mutavvel hakkındaki şerhleri, Teftâzânî’nin ifadelerinin bir kısmını özetleme, bir kısmını ise genişletme şeklinde çeşitlilik göstermektedir. Ayrıca "Miftâh"ın pek çok şerhi -özellikle Kazvînî, Teftâzânî ve Cürcânî şerhleri- arasında ve aynı zamanda el-Mutavvel üzerine yazılan Cürcânî, Hatâî ve Şîrâzî hâşiyeleri arasında birçok karşılaştırma ve değerlendirme yaparak, faydalı bilgilerle dolu ilmî bir hâşiye ortaya koymuştur.

ABSTRACT: Muslih al-Din al-Lari was born in the city of Lar into a family of learning, as his father, grandfather, and great-grandfather were all scholars. He acquired knowledge from numerous scholars in Lar in the fields of Quranic exegesis, Hadith, Islamic jurisprudence, and linguistics. Most notably, he studied under and graduated with his mentor, Amir Mansur Ghiyath al-Din b. Amir Muhammad Sadr al-Din al-Shirazi. Due to the intense pressure exerted by the Safavid state on the general public and on scholars in particular, al-Lari migrated to India, where he lived for a year. He then relocated to Aleppo, residing there for three years and authoring many books. Subsequently, he moved to Istanbul, where he stayed for a year and met with Shaykh al-Islam Ebussuud Efendi. Ultimately, he settled in the city of Diyarbakır, where he continued teaching and writing until his passing. Al-Lari was highly esteemed by rulers; he was honored by Nasir al-Din Muhammad Humayun, the Sultan of India, as well as the Qadi of Mecca, and the Governor of Amed, Iskender Pasha, who appointed him as the director of the Hüsrev Pasha Madrasa, a position he held until his death. He left behind significant works in Tafsir, Fiqh, linguistics, logic, theology, and history. Among his most important contributions is his gloss on al-Taftazani's al-Mutawwal in the science of rhetoric. He wrote his gloss on the first section of the work, producing a text replete with scholarly investigations, intricate details, subtle insights, and valuable notes. His commentaries on al-Mutawwal varied between summarizing portions of al-Taftazani's discourse and expanding upon others. Furthermore, he conducted extensive comparisons and critical evaluations among the numerous commentaries on al-Miftāḥas well as among the glosses written on al-Mutawwal, namely those of al-Jurjani, al-Khata'i, and al-Shirazi. The result was a rigorous scholarly gloss rich in academic value.