Hîkayeyanê Şarî ê Zazakî de Sembolîzmo Arketîpî

Abstract

XULASA: Mefhumê sembolîzmo arketîpî, bi destê Psîkîyatrîst Carl Gustav Jungî ameyo ronayîş, hetê Joseph Campbellî ra sîstematîze bîyo. Raywanîya sembolîk de merhelayê “Cîyabîyayîş – Resayîş – Agêrayîş” de aîdê şerîkî hişmendî ra teber tikê elemanî yenê vînayîş. Inî; “Persona”, “Versî”, “Anîma-Anîmus”, “Ferdo Zana”, “Maya Zana” bi tewir arketîp ê. Qehreman, ferdbîyayîş de bi cîyabîyayîş macera dest pêkeno raywanîya ferdbîyayîş temam keno, pêşeno yanî beno însan-o kamil. Ino tewir qehremano însan-o kamil kesanê bînan rê beno model. Raywanîya sembolîk bi xususî wareyê edebîyatî de bêşik yew zî hîkayeyê şarî yê. Hîkayeyê şarî, bawerî û kulturê gelî danî musnayîş. Hîkayeyanê şarî de erc, bawerî, dej, şayî, û şerîkî hişmendî ra teber ê yew gelî ma eşkenî bivîn. Wekenitişê metnanê edebî de goreyê hokê ewnîyayîşê cigerayoxî metodî bedilyayê yenê şuxulnayîş. Xususîyetê metnî de şuxulnayîşê weçînayîşê metodan zî tesîr keno. Tikê metodî teberê eseran, tikê metodî zî muhtevayê eseran analîz kenî. Edebîyatê şarî de şuxulnayîşê metodo modernî newe yew tarîx o. Ina xebate de; mintiqaya ke şarê zazayan tede cuyeno; zime, veroj û merkez ra hîkayeyê ke zaf yenê vacîyayîş ajar ra ajar neql bîyê; Sîyehmed û Xece, Yo Way û Howt Birayî, Şah Xanim, Lajî Qralî û Maseyo Rengîn, Paşa û Verg, Şay Maran, Şah Îsmayîl, Keynayê Şiwaneyî û Paşa, Keynaya Şahdê Perîyan, Şayîder, Sa Îsmaîl seranser 11 hebî hîkayeyî hetê sembolîzmo arketîpî ra ameyê wekenitîş.

ÖZET: Arketip sembolizm kavramı, psikiyatrist Carl Gustav Jung tarafından kurulmuş, Joseph Campbell tarafından sistematik hale getirilmiştir. Sembolik yolculukta “Ayrılma – Erginlenme – Dönüş” aşamlarında kollektif bilinçdışına ait bazı unsurlar görülür. Bunlar; “Persona”, “Gölge”, “Anima-Animus”, “Yüce Birey”, “Yüce Ana”” gibi çeşitli arketiplerdir. Kahraman bireyleşmede ayrılık ile maceraya başlar bireyleşme yolculuğunu tamamlar, erginleşir yani insan-ı kamil olur. Bu şekilde insan-ı kamil olan kahraman diğer şahıslara rol model olur. Sembolik yolculuk temasının en çok işlendiği edebi türlerden biri de halk hikayeleridir. Halk hikayeleri, bir toplumun inanç ve kültürünü yansıtır. Halk hikalerinde bir toplumun değer, inanç, sevinç, acı ve kolektif bilinçaltını görebiliriz. Edebi metinlerin incelenmesinde araştırmacının bakışaçısına göre değişik metodlar kullanılır. Metnin özelliği kullanılacak metodun seçimine etki eder. Bazı metodlar eserin dışını, bazı metodlar da eserin içeriğini analiz eder. Halk edebiyatında modern metodların kullanımı yenidir. Bu çalışmada Zaza toplumunun yaşadığı mıntıkalar yani kuzey, güney ve merkezde en çok kullanılagelen Sîyehmed û Xece, Yo Way û Howt Birayî, Şah Xanim, Lajî Qralî û Maseyo Rengîn, Paşa û Verg, Şay Maran, Şah Îsmayîl, Keynayê Şiwaneyî û Paşa, Keynaya Şahdê Perîyan, Şayîder, Sa Îsmaîl olmak üzere toplam 11 halk hikayesi arketipsel sembolizm bakımından incelenmiştir.

ABSTRACT: The concept of archetypal symbolism was established by psychiatrist Carl Gustav Jung and systematized by Joseph Campbell. During the "separation - ripen - return" stages in the symbolic journey, some elements belonging to the collective unconscious are seen. These are various archetypes such as "Persona, Shadow, Anima-Animus, Supreme individual, Supreme mother.” The hero begins an adventure with separation in individuation, completes the journey of individuation, matures, that is, becomes “perfectman” (insân-ı kâmil). In this way, the hero, who is a perfectman, becomes a role model for other people. Folk tales are one of the literary genres in which the "symbolic journey" theme is most often handled. Folk tales reflect the beliefs and culture of a society. In folk tales, we can see the values, beliefs, joy, pain and collective unconscious of a society. In the examination of literary texts, different methods are used according to the perspective of the researcher. The property of the text affects the selection of the method to be used. Some methods analyze the outside of thework, and some methods analyze the content of the work. The use of modern methods in folk literature is new. In this study, a total of 11 folk tales named Sîyehmed û Xece, Yo Way û Howt Birayî, Şah Xanim, Lajî Qralî û Maseyo Rengîn, Paşa û Verg, Şay Maran, Şah Îsmayîl, Keynayê Şiwaneyî û Paşa, Keynaya Şahdê Perîyan, Şayîder, Sa Îsmaîl which are mostly used in the regions where the Zaza society lived, namely in the north, south and center, were examined in terms of archetypal symbolism.