التعارض بين نصين وأثره في الإختلاف الفقهي

Abstract

الملخص: قد اختلخف الفقهاء قديما وحديثا فى بعض الأحكام الشرعية، وهناك اسباب مختلخفة لهذا الاختلاف ومن اهمها التعارض بين النصوص، وقد اقتضى حكمة الله تعالى ان يقع التعارض بين بعض النصوص حتى يكون هذا التعارض سببا للاجتهاد والاختلاف بين المجتهدين و يكون هذا الاختلاف فى مجال العمل رحمة و سعة للخمسلخمين اذا صدر عمن له أهلخية الإجتهاد ولم يصادم النصوص الواضحة وكان موافقا للاصول. فتناول الاصوليون مشكلخة التعارض بين النصوص و اثبتوا ان هذا التعارض ظاهرى و إنما يقع فى نظر المجتهد، ويدفع بطرق منها الجمع والتأليف والنسخ و الترجيح فلا تعارض فى الشريعة الغراء. ولكن مناهج دفع التعارض بين النصوص أمر مجتهد فيه ويختلخف من مجتهد الى الآخر كما أن اسباب الترجيح بين المتعارضين يختلخف من مجتهد الى آخر. ولذلك أدى الاختلاف فى مناهج دفع التعارض الى الاختلاف فى كثير من المسائل الفرعية بين الفقهاء، ويرجع الاختلاف فى الفروع الى الاختلاف فى الاصول نظريا و تطبيقيا. والذى تتحدث علخيه هذه الرسالة ظاهرة التعارض والاختلاف وطرق دفعه من ناحية الاصولية وأثر هذا الاختلاف فى الاحكام الشرعية العملخية فى مجال العبادات والمعاملات والعقوبات نموذجا.والجدير بالذكر أن هذه الرسالة لا تتحدث علخى هذه الأبواب الفرعية المذكورة أعلاه كلخها، ولكن تتحدث علخى كل ما يُواجهها التعارض في هذه المسائل من نصوص القرآن والسُّنة، وتُبيّن طرق التعامل مع كل منها. كما ينبغي أن أذكر أن هذه الرسالة اتبعت منهج التحلخيلخي في بيان تلخك المسائل الفرعية المذكورة، بحيث ذكرت كلا النصين المتعارضين، ثم بيّنت وجه التعارض بينهما، ثم ذكرت أثر ذلك التعارض علخى حكم المسألة المذكورة وأقوال وآراء الفقهاء تجاه المسألة، ثم اختارت ما اختاره العلخماء في طرق تعاملخهم دفع اللخبس والتعارض

ÖZET: Fakihler geçmişten günümüze dinî amelî birçok konuda ihtilaf etmişlerdir. Bu ihtilafın çok sayıda sebebi bulunmakla birlikte, bunların en önemlisi şüphesiz ki deliller arasındaki teâruz faktörüdür. İlahi hikmet bazı nasların arasında zahiren teâruzamahal vermek suretiyle bu durumun müçtehitler arasında ihtilafa yol açmasını ve bu ihtilafın amelî konularda ümmet hakkında rahmet ve kolaylığa vesile olmasını sağlamıştır. Ancak bu konudaki içtihat-ihtilafların ümmet hakkında rahmet olması için içtihadın ehil kimselerden sadır olması, açık naslarla ve usul kurallarıyla çatışmaması şarttır. Bu kapsamda usulcüler naslar arasındaki teâruz problemini ve teâruzu giderme yöntemlerini ele almış, dinin özünde bir teâruzun ya da çelişkinin bulunmadığını, naslar arasındaki teâruzunise zahiri olduğunu, yalnızca müçtehidin nazarında varlık kazandığını ve bu teâruzun cem-telif, nesh veya tercih yöntemiyle ortadan kalktığını ispatlamışlardır. Ancak naslar arasındaki teâruzu giderme yöntemleri teorik açıdan ana hatlarıyla arz edilen başlıklar altında toplanmakla birlikte, pratik açıdan naslar arasındaki teâruzu gidermek içtihadî bir husustur. Nitekim muarız naslar arasında bir haberi diğerine tercih etme sebepleri uygulamada bir müçtehitten diğerine farklılaşaniçtihadî bir mahiyettedir.İçtihadın olduğu yerde ihtilaf olduğundan, bu durum dinin amelî hükümlerinin birçoğunda görüş farklılıklarını beraberinde getirmiştir. Bu ihtilaf özü itibarıyla teorik ve pratik açıdan muarız nasları uzlaştırma, nesh veya tercih konusundaki usul farklılaşmasından ileri gelmektedir. Araştırmamız teâruz ve teâruzu giderme yöntemlerindeki usul farklılaşmasını ve bu farklılaşmanın ibadetler, muamelat ve ukubat alanındaki tezahürlerini incelemektedir. Füru fıkıh alanındaki teâruz merkezli ihtilafların tamamını ele almak çalışmanın sınırlarını aştığından konu ibadet, muamelat ve ukubat evreninden bazı örneklerle sınırlandırılmıştır. Bu kapsamda kitap ve sünnette muarız olduğu zannedilen naslar üzerinde durulmuş ve bu tearuzun amelî hükümlerdeki ihtilafa etkileri değerlendirilmiştir. Araştırmada analiz, sentez ve değerlendirme yöntemleri esas alınmıştır. Birinci bölümde teâruz olgusu usul açısından incelenmiştir. Sonraki bölümlerde ise muarız naslar zikredilmiş, tearuz yönleri açıklanmış, bilahare bu teâruzun fıkhi meselelerdeki ihtilafa yansımaları fakihlerin yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiş, bilahare ihtilaflı konularda görüşler arasında bir tercihe gidilmiştir.

ABSTRACT: The jurists, ancient and modern, have differed in some legal rulings, and there are different reasons for this difference, the most important of which is the conflict between the texts. It is open to Muslims if it is issued by someone who has the capacity for ijtihad and does not conflict with clear texts and is in accordance with the principles. The fundamentalists dealt with the problem of the conflict between the texts and proved that this contradiction is apparent, but occurs in the eyes of the mujtahid, and is repelled by means, including collection, authorship, copying, and weighting, so there is no conflict in the nobleSharia. However, the methods of repelling the conflict between the texts is a matter for a mujtahid in it and differs from one mujtahid to another, just as the reasons for giving preference among the conflicting ones differ from one mujtahid to another. Therefore, the difference in the methods of repelling the contradiction led to the difference in many subsidiary issues among the jurists, and the difference in the branches is due to the difference in the principles in theory and application. What this thesis talks about is the phenomenon of contradiction and difference and ways to push it in terms of fundamentalism and the impact of this difference on practical legal rulings in the field of worship, transactions and punishments as a model. It is worth mentioning that this thesis does not talk about all of these sub-sections mentioned above, but it talks about everything that is faced by the conflict in These issues are from the texts of the Qur’an and the Sunnah, and it shows the ways to deal with each of them. I should also mention that this thesis followed the analytical approach in explaining those sub-issues mentioned, as it mentioned both conflicting texts, then showed the face of the contradiction between them, then mentioned the impact of that conflict on the ruling of the mentioned issue and the sayings and opinions of the scholars regarding the issue, then it chose what the scholars chose in Their methods of dealing pay confusion and conflict.