Edebiyato Modern ê Zazakî (Dewır, Tewır u Mewzu)

Abstract

XULASA: Terimê modern u Modernizmi seserra 17. ra pê litareturê ilmanê cematkiyan dı cayê xu gureto. Modernizm(modernbiyayiş), wareyê ilim, kultur, edebiyat u siyaseti dı temsilkarê yo fıkır u zihniyeti yo. Ino fıkır, goreyê eraverşiyayişanê ıni wareyan yo ekseno newe dı bedıliyayişanê cematkiyan teqip keno u inan dır tikışt ra şıno. Modern, yo terz o u Modernizm zi yo hiş a. Ini wırdi werteyê seserra 19. ra pê êseni u seserra 20. ra pê beni tesirdar. Ina tesirdari xu zaf wareyan zey sen’et, mimari, edebiyat, resim u muzik dı ramocnena. Feodalizm, Diyerı, Herbi Seserran u Herbi Dunyayi ê 1. u 2. Awrupa dı zaf yo tesiro xırab u negatif vırazeni. Bı milyonan insani yeni kıştış, zaf welati beni xırabe. Ini tesiran u hediseyanê nibaşan ra dıma wareyê sen’et u edebiyati dı yo terzo newe veciyeno. Ino terzo newe wextêko kılm dı eraverşıno u hukmê xu nano ru. Modernizm, her tım xu dusneno u alıqneno çiyan neweyan u ‘esriyan. Modernizm, hına yo wext dı veciyayo ıno proses dı zey urf, edet, din u qanun tesirê çiyanê cematkiyan beno kêm u sıst. Rına ıno proses dı modernbiyayiş beno yo cereyanê edebiyat u sen’eti. Ino çarçewa dı hişa mili, waştışê azadi, kerdeyê insani u hediseyanê cematkiyan sera tewıri edebiyi ê moderni vıraziyeni. Zey roman, hikâye, şiir u kay tewıranê modernan dı mewzu u temayi neweyi ca geni. Teynayi, timiyani, tengasi u problemi insani; weziyetê hiş u bınêhişa insani u heqiqeti heyati ıni mewzuyan neweyan ra yi. Edebiyato modern; dezgeyanê urfiyan, edebiyatê klasiki, vateyê dini u qeydeyanê cematkiyan red keno. Ino edebiyat çiyan u usulanê neweyan goreyê fam u hişa wext qebul keno. Ini çiyan u usulan paweno u kırışeno wareyê edebiyat u sen’eti. Eseranê edebiyan ê modernan dı tenaquzê rumetanê cematkiyan, delêlıyayiş u dengbiyayişê insani, weziyetê zêrranê timiyanan, usulanê runeyiyan ri yo sarewedartış xu ramocneno. Eseranê modernan ê edebiyan dı eğleb yo vatış u uslubo realist u alegorik esto. Modernizm, zereyê cereyananê felsefiyan u edebiyan ê ‘esriyan dı qewımiyeno u tewıranê edebiyan ıno qewımiyayiş gore etud keno. Merkezê modernizmi dı bıxu insan esto u ıno insan eseranê edebiyan dı zereyê hediseyan dı ca geno. Modernizm u edebiyato modern, seserra 17. ra pê edebiyatê Rocawan dı beno tesirdar. Ino tesir, zey Tırkan, Farısan, Zazayan u Kurdan edebiyatê Rocveteyan dı seserranê 19 u 20. ra pê êseno. Edebiyato Zazaki, seba sebebanê tewıran edebiyatê nuşteki u edebiyato modern dı erey ca geno. Edebiyatê Zazaki dı esero verin ita ra 120 serr vercu nusiyayo. Esero modern zi ita ra 40 serr vercu serra 1980 dı ameyo nuştış. Ina xebat, çarçewayê ‘dewıran, tewıran edebiyan u mewzuyan’ dı edebiyato modern ê Zazaki sera ya. Zereyê ına xebat dı destpêkerdışê( serra 1980) ra heta eyro(serra 2021) edebiyatê modern ê Zazaki ca geno.

ÖZETi: Modern ve Modernizm tezi 17. Yüzyıldan itibaren sosyal bilimler literatüründe yer almaya başlamıştır. Modern olmak, bir düşünce ve zihniyeti temsil eder. Bu düşünce ilim, kültür, edebiyat ve siyaset alanında bu alanların gelişmesine göre yeni ekseninde toplumsal değişimleri takip eder ve onlarla yan yana ilerler. Modernzim anlayışı 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren sanat, mimarlık ve edebiyat alanında görülür ve 20. Yüzyılın başında bu alanlarda etkili olur. Feodalizm, kilise, Yüzyıl Savaşları, 1. ve 2. Dünya Savaşı Avrupa’da kötü, olumsuz ve yıkıcı etkiler bırakır. Modern tarz, bu etkilerin ve olumsuz olayların sonucunda ortaya çıkar, gelişir ve hükmünü koyar. Modernizm, yeni ve çağdaş şeylere tutunur ve bağlanır. Modernizm ortaya çıktıktan sonra gelenek, usul ve dinin bı tesiri azaltmış ve gevşetmiştir. Modernizm, yine bu süreçte bir edebiyat ve sanat akımı olur. Bu çerçevede modern edebi türler ulus bilinci, özgürlük arzusu, insan öznesi ve sosyal olaylar etrafında insanın yalnızlığı, problemleri, bunalımları ve sıkıntılarını, gerçeklik, bilinç ve bilinçaltı gibi yeni konuları ele alır. Modern edebiyat geleneksel yapıları, klasik anlatımı, din ve yerleşik kuralları reddeder. Yeni şeyleri ve usulleri günün anlayışına göre kabul eder, gözetler, edebiyat ve sanat alanına taşır. Modern edebi eserlerde toplumsal değerlerin çatışması, insanların bunalımları, insanın bunalım ve dengesizlikleri, yerleşik usullere başkaldırısı konu olarak işlenir. Yine modern eserlerde realist ve alegorik bir anlatım kendini gösterir. Modernizm, çağdaş felsefi ve edebi akımların etkisiyle hareket eder ve edebi türleri bu etkiye göre inceler. Modernizmin merkezinde bizatihi insan vardır ve bu insan olayların etkisi altında edebi eserlerde yer alır. Modernizm ve modern edebiyat Batı’da 17. Yüzyıldan itibaren etkili olur. Bu etki Türk, Fars, Zaza ve Kürt gibi Doğu edebiyatlarında 19 ve 20. Yüzyıldan itibaren kendini gösterir. Zaza edebiyatı, hem yazılı edebiyat hem modern edebiyat alanında çeşitli sebeplerden dolayı geç yer alır. Zaza edebiyatında ilk yazılı eser bundan 120 yıl önce yazılır. Modern bir eser ise 40 yıl önce 1980 yılında yazılır. Bu çalışma, başlangıcından günümüze kadar modern Zaza edebiyatı sürecini ‘dönem, tür ve konu’ ekseninde ele alınmıştır.

ABSTRACT: The terms Modern and Modernism have been involved in the social sciences literature since the 17th century. Being modern represents thought and mindset. This thought followed the social changes in its new axis according to the development of these fields in science, culture, literature and politics and moved side by side with them. The perception of Modern and Modernism has been seen in art, architecture, and literature since the second half of the 19th century and was influential in these fields at the beginning of the 20th century. Feudalism, the Church, the Hundred Years' Wars, the 1st and 2nd World Wars had terrible, adverse and devastating effects in Europe. The modern style emerged, developed and dominated as a result of these influences and adverse events. Modernism adheres to and connects with new and contemporary things. Modernism emerged in a period where the impact of tradition, custom, and religion diminished and loosened. Modernism also became a trend of literature and art in this period. In this context, modern literary genres deal with new subjects such as the loneliness, problems and crises of the human being, reality, consciousness and subconscious around the consciousness of the nation, desire for freedom, human subject and social events. Modern literature rejects traditional structures, classical expression, religion, and established rules. It accepts and observes new things and methods according to the understanding of the day and moves it to the field of literature and art. In modern literary works, the clash of social values, depressions and imbalances of people, revolt against established methods are discussed as subjects. Again, a realist and allegorical expression is seen in modern works. Modernism moves under the influence of contemporary philosophical and literary movements and examines literary genres according to this effect. At the centre of modernism is the human being, and this person takes place in literary works under the influence of events. Modernism and modern literature have been influential in the West since the 17th century. This influence manifests itself in Turkish literature from the second half of the 19th century and in Kurdish literature from the beginning of the 20th century. Zaza literature lately takes place in both written literature and modern literature for various reasons. The first written work in Zaza literature was written 120 years ago. A modern work was written 40 years ago in 1980. This study investigated the process of modern Zaza literature from the beginning to the present in the axis of "period, genre and subject".