Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli

Abstract

KILMVATE: No tez Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli sero amo nostêne. Çımê na guriayişiê bıngey, kultıro/zagono eve vate u rituelê Eleviyanê. Virê kultırê Eleviyano eve vatey, çımeyê referansê Eleviyêniyo. Wuzağunê Eleyivanê Dêrsımi hetê kultırê itıqatê ebe vateyi muhime. Sayiya pirunê ni wuzağu itıqat u kultırê vatêyê Eleviyêni az ve az amo, reşto na rozê. Tez de qısımê jüyine de; unsırunê teoloji u doktrinê Eleviyêni sero vındino. Na qısım de Raa Heqi, Wuzağê Eleviyani, mitolojiyê jiaru, İtıqatê Dêrsımi u Zazaki sero têsirê asimilasyoni ve raporê ke misyoneru Dêrsım sero nostê qalê inu beno. Qısımê dıyine de; rituelunê İtıqatê Dêrsımi sero vındino. Düyeyi, gulvangi u beyite ke Dêrsım ra amê arêdayışi inu ra taê nimuneyi na qısım de noşiyê. Qısımê hireyine de; taê adet u torê Dêrsımi ca cenê. Qısımê peyniye de ki; çiyo ke na gurê teji ra vejiyo meydan qalê inu biyo.

ÖZET: Bu tez çalışması Alevi ocaklarının merkezi kabul edilen Dersim’de anadili Zazaca olan Alevilerin inanç ve ritüellerine odaklanmaktadır. Bu çalışmanın temel referans kaynakları Alevi sözlü kültürü ve ritüelleridir. Alevi sözlü kültür hafızası Aleviliğin en önemli referans kaynağıdır. Tunceli (Dersim)’deki Alevi ocakları da bu sözlü inanç kültürünün taşıyıcısı ve aktarıcısıdır. Tezin birinci bölümünde; Alevi teolojisi ve öğretisini oluşturan inanç unsurları ele alınmıştır. Bu bölümde Raa Heqi (Hak Yolu / Alevilik) inancını oluşturan unsurlara, Alevi Ocaklarına, ziyaretlerin mitolojisine, inançtaki kırılma dönemlerine ve yabancı misyonerlerin Dersim Aleviliği hakkındaki raporlarına yer verilmiştir. Tezin ikinci bölümünde; Tunceli (Dersim)’e özgün inanç ritüelleri, oruç ve cem ibadeti ile Zazaca dua, gülbank ve deyiş örneklerine yer verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde ise; Tunceli (Dersim)’deki bazı adet ve törelere yer verilmiştir. Sonuç bölümünde ise tez çalışmasında elde edilen bulgulara yer verilmiştir.

ABSTRACT: This thesis focuses on the beliefs and rituals of the Alevis, speaking Zaza language in Dersim, where is accepted as the centre of Alevi quarries. Main reference sources of this study are Alevi oral culture/tradition and rituals. Memory of Alevi oral culture is the most important source of Alevism. Alevi quarries in Dersim are the carrier and transmitter of this culture of oral belief. In the first part of the thesis, the belief elements that make up the Alevi theology and doctrine are discussed. This part includes the elements that make up Raa Heqi belief, Alevi quarries, mythology of sacred places, period of fragmentation in faith, and reports by foreigner missionaries on Dersim Alevis. In the second part of the thesis, belief rituals belonging to Dersim – including fasting, cem worship and Zaza language prayer in Dersim – and examples of “gulbenk” and sayings are examined. The third part of the thesis includes some customs and ceremonies in Dersim. In the conclusion, the findings obtained in the thesis study are stated.