https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1393 Zaza Language and Literature Fri, 10 Jul 2026 15:29:11 GMT 2026-07-10T15:29:11Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6205 Zazaca Ses Değişimleri (Xelifon, Az, Dewa Deri, Paxê Havigi, Eğil ‘Merkez’, Hasno) BİRİCİK, Maşide ÖZET: Bu çalışmada Zaza dilinin morfolojisi, sentaksı, semantiği vb. alanlarına girmeden sadece fonolojik değişimlerini ele almaya çalıştık. Fonolojik değişimler, aşağıda adları verilen ağızlar özelinde incelenmiştir. Bu ağızlar şöyledir: Tunceli merkeze bağlı köylerden Paxê Havigi köyü, Bingöl Karlıova ilçesine bağlı Xelifon (Halifan) köyü, Bingöl merkeze bağlı Az köyü (Üç Yaka), Eğil merkez bölgesi, Diyarbakır Çermiğe bağlı Ḥasno (Bademli) köyü, Sivas‟ın Kangal ilçesine bağlı Dewa Deri (Dere Köyü) köyüdür. Diğer taraftan bütün bu ağızlardan her birinin hangi lehçeye dâhil olduğunu tablolarda ve metin içerisinde belirttik. Ayrıca fonolojik değişimleri incelerken ağızları sözcük türleri (isim, sıfat, zamir, zarf, edat ve bağlaç) bakımından da sınıflandırdık. Fonolojik değişimlere geçmeden evvel Zazaca hakkında etraflıca bir bilgi vermek istedik. Bu sebeple öncelikle genel kavramların tanımı ve bunlara dair aydınlatıcı bilgiler sonrasında da Zazacanın genel yapısı, dil ailesi, dil tarihi, konuĢulduğu coğrafyalar ve diğer diller arasındaki konumu ile ilgili bilgiler verdik.; ABSTRACT: In this study, it is aimed to investigate only the phonological changes in Zazaki, excluding the morpohological, semantic, sentactic changes of that language. These pholonogical changes are examined over the accents, including the village of Paxê Havigi, one of the central villages of Tunceli, the village of Xelifon (Halifan), which is the one of the villages of the town of Karlıova in the province of Bingöl, the village of Az (üç Yaka), the central district of Eğil, The village of Ḥasno (Bademli), which is in Diyarbakır-Çermiğ, the village of Dewa Deri (Dere Köyü), which is the village of the town of Kangal of the province of Sivas. On the other hand, we have tried to indicate in this text and on the tables to which dialects every one of these accents are belong. While we studied the phonological changes, we also classified the accents according to Word classes (noun, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction.) Before we focused on the phonological changes, we intended to inform about Zazaki language in detail. That is why we primarily elaborated on the definitions of the general concepts and tried to give enlightening information related to these concepts, secondly, on the structure of the language of Zazaki, its language family, history of lanuguage, the places where it is spoken, and its position among the other world languages. Tue, 01 Jan 2019 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6205 2019-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6182 Servi Bölgesi Folkloru SAMUK, Hidayet ÖZET Çalışmamızda Bingöl‟ün Genç ilçesine bağlı Servi bölgesi folklorunu ve sözlü edebiyat ürünlerinin derlemesi üzerinde durulmuştur. Çalışmamız hala varlığını sürdüren, fakat yok olma tehlikeyle karşı karşıya kalan bölge folklorunu, sözlü edebiyat ürünlerini derleyerek, inceleyerek sistematik bir şekilde kayda almak ve sonraki kuşaklara aktarmak amacı taşımaktadır. Çok zengin bir kültüre sahip olan bu bölgenin kültürel değerlerini koruması, genç kuşağın kültürüne sahip çıkması ve halkın geçmişini yarınlara taşıyarak bölgenin kültürel kimliğini korunması açısından oldukça önemlidir. Son yıllarda başka bölgelere verilen yoğun göçle bölge insanı yabancı kültürlere maruz kalarak kültürel değerlerini yitirme tehlikesi yaşamaktadır. Hızlı gelişen teknolojiyle de bazı folklor unsurlarının unutulmaya yüz tutması veya yeni nesil tarafından itibar görülmemesi bölge insanını bir arada tutan kültürel bağları zayıflatmaktadır. işte bu noktada masal, efsane, türkü, atasözü, deyim, halk inanmaları halk hekimliği, halk oyunları, kutlamalar, hayatın geçiş dönemleri gibi derlediğimiz bölgeye ait folklor unsurlarını kayıt altına alarak bölgenin kültürel kimliğini korumasına katkı sağlamaya çalıştık. Tezde yer alan bilgilerin büyük kısmı sözlü kaynaklardan temin etmekle birlikte folklor ürünlerini tanımak ve sistemli bir şekilde aktarmak için yazılı Türk edebiyatı kaynaklarından da faydalanılmıştır. Kaynak kişileri belirlerken özellikle bölge folklorunu iyi bilen kişilerle görüşülmüştür. Ayrıca bölge ile ilgili çalışmaları olan kişilerle de bilgi alışverişi yapılmış, var olan bilgiler teyit edilirken yeni bilgiler de edinilmiştir. Bu hususta gerek bölge içinde gerek farklı bölgelere göç etmiş bölge tarihinin yaşayan şahitleriyle de irtibata geçilmiş ve geleceğe taşınacak müstesna bilgilere ulaşılmıştır. Çalışmamızda folklor ürünlerini toplamakla birlikte Zaza kültürü de tanıtılmış ve bölgenin geçmişine ışık tutulmuştur. Çalışmayla unutulmaya yüz tutmuş bazı değerlerin yeniden yaşatılacağı inancındayız.; KILMVATI: Ma ına xewat dı seri folklor u edebiyatê fekki u edebiyatê nuştê qezayê Çolig Dara Hêni ra mıntıqayê Sirbê ser dı vinderti. Folklorê ına mıntıqa hemo ganı wo; la tehlikeye vinbiyayiş yi esto, ğayê ma bı sistematik yo xewat ın kultur u folklor nesilayon peyinan ri verdiş o. Ina mıntıqa heti kultur u folklor ra zaf zengin a. Qê pawıtış ın kultur u folklor zaf muhimo ki ki xorti wayirê ın kultur vejiyênê u ın kultur u folklorê şari, nesilon peyinon ri bıdene şinasnayiş. Serron peyinan dı şari ına mıntıqa zaf bar kerdo mıntıqayan binan. In barkediş semede vinbiyayişê ın kultur tehluke yo. Lez aver şiyayişê tenoloji u bieleqayê xortan zi sebebani vindbiyayişê ın tay kultur u folklor ra yo. Vinbiyayişê kulturi eleqayê benateyê şarê ına mıntıqa zi keno zeif. Ma ın husus dı bı aridayişê sanikan, efsanyan, kılamon, vateyê varinan, idyoman, baweriyê şari, hekimiyê şari, kayanê şari u bımbarekkerdişê şari ra semedê pawıtışê ın folklore u kulturê ına mıntıqa wezifeyokê zaf muhim ardo ca. Zanayişê kê ına tez dı zafi ra çımeyanê fekki ra peyda biyê ma semedê şınasyaişê eseranê folklore u naqılkerdişê sistematik çimeyanê edebiyatê Tırki ra ardım gırewto. Semedê çımeyanê fekki bilhesa kesi zonayi vijnayi. Kıştê ına dı kesan go derheqê ına mıntıqa dı malumat aridawo inan di ri zi mışewre biyo, hem zonayişe kê mewcudê tasdiq biyê zi malumati newê temin biyê. In husus dı hem ına kesi hema ına mınqa dı cuyêni hem zi kesi zonayi kê ına mıntıqa bar kerdo sewbin mıntıqayan dı cuyeni ınan ra irtibat vıraziyo, malumat dest biyo u semedê nesilano ameyoxon malumato muhim ameyo piser. Xebatê ma dı aridayişê mehsulonê mıntıqayê Sirbê ra piya şınaskerdışê culture Zazayon u tarixê ına mıntıqa zi izah biyo. Ma bawer keni bı ına xebat qıymeti kê çin biyenê hewnê cuyenê.; ABSTRACT: In our task, It is stated upon the Folklore and Oral Literature of the Servi Region, related to the Genç county. This task keeps the aim of investigating, compiling, recording and transferring the Region‟s folklore and Oral Literature elements which are still surviving but in danger of exctinction because of scattered Region. It is essential for a Region which has a rich culture to save the cultural values, protect the next generation‟s culture, protect the cultural identity by carrying the past to the future. The people who immigrated and settled in different Regions are losing their traditional values by being exposed to different cultures. The connectors of the culture have been weakened due to rapidly changing technology and being ignored by new generations. In this point, we tried to contribute to the protection the cultural identity by recording the elements belong to the Region that we compiled such as Legends, Songs, Proverbs, Phrases, Folk believes and Medicine, Folk games, Celebrations Transitional periods of life. The big part of the information takes part in this thesis has been provided through oral sources and it is benefited from Written Turkish Literature in order to recognize the Folklore elements and transfer sistematically. It was interviewed with the people who know the folklore of the Region while determining the Source people. Also, the information was exchanged with the people who had the researches on this topic in the past. The current information was confirmed, the new one was acguired. In this respect, it was communicated with the people both living in the county aand teh people who immigrated to other Regions and reached to precious information. In addition to collecting folklore elements, this task leads to introducing the culture and the past of the Region. We believe that the values fall into obvilion will be relived thanks to this task. Mon, 01 Jan 2018 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6182 2018-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6174 Molla Mehmet Demirbaş Divanı ve Tahlili APUHAN, Danyal ÖZET: Sınırlı sayıda eserleri olan Zazaca için her çalışma değerlidir. Bu çalışmada, Zaza edebiyatının henüz tanınmayan ancak yazdığı eserle bilinmeyi hak eden Molla Mehmet Demirbaş’ın “Zazaca Divanı” ele alınmıştır. Divan tahlili yapılırken Danışman hocam Dr. Öğretim Üyesi Ahmet Kayıntu’nun elindeki el yazması divan esas alınmıştır. Tez; “Giriş, Sonuç ve Ekler” kısmı hariç beş bölümden oluşmaktadır. Tezin giriş kısmında çalışmanın konusu, amacı ve çalışmada izlenecek yöntem hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra, şairin hayatı ve edebî kişiliği üzerinde durulmuştur. Çalışmanın birinci bölümünde “Din ve Tasavvuf”; ikinci bölümünde, “Toplum”; üçüncü bölümünde, “İnsan” ve dördüncü bölümünde, “Tabiat” ana başlıkları altında alt başlıklar verilmiştir. İlgili kavramlar hakkında bilgi verildikten sonra, söz konusu kavramlarla ilişkilendirilebilecek beyitler yorumlanmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde divanın transkripsiyonlu şekli verilmiştir. Şair, eserinde sade ve açık bir dili tercih etmiştir; tasavvufu, ahlaki, ilmî ve sosyal sorunları; anlaşılır, akıcı ve etkili bir dille işlemiştir. Bu üslup, şairin önemli özelliğidir. Konularını anlaşılır kılmak için İslâm dininin temel kaynağı Kur’an-ı Kerim ve hadisleri referans gösteren şair, tarihî şahsiyetler etrafında oluşan anlam dünyasından yararlanmıştır. Şair, şiirlerini okuyucunun kulağına hoş gelecek şekilde kafiyeli bir biçimde yazmış; içinde bulunduğu toplumun ve insanlığın yaşadığı ortak sorunları ihtiva eden bir şiir tarzı ortaya koymuştur. Bu yönüyle divanında İslâmî ve insani sorumluluğunu yerine getirmeye çalışmıştır. Zaza edebiyatının dünü, bugünü ve yarını ile ilgili önemli bilgiler vermenin yanı sıra kültürel mirası hakkında da önemli ipucu veren bu çalışma ile, yıllarını Zazaca eser yazmaya vermiş şairin bu emeğinin daha geniş kitlelere ulaştırılması amaçlanmıştır.; XULASA: Nuşteyê Zazaki kem e. O semed ra xebat ki qey Zazaki viraziyeni hemeyê erjaye ye. Ena xebat derheqi Diwani Molla Mehmet Demirbaş a. Demirbaş, Edebiyatê Zazaki dı hema nêameyo şınasnayiş, labelê esero ki yı nuşt semedi ay ra wu şınasnayiş kenu heqı. Diwano ki bı destxet nusiyo u ho mişawıri mı Endami Tedrisat Dr. Ahmet Kayıntu dı; mı aya nusxa esas gureta. Tez, bê destpêkerdış, peyniyê u pêseran ra ponc kısım ra yena meydan. Destpêkerdış dı mevzuyê xebat, gayeye xebat u xebat goreyê kumayo metod ameya teqipkerdış derheqi ay dı yew zanayişo qıj diya; bade cu cuyayişi şair u şexsiyeti yı wo edebî ser dı ameyo vındertış. Kısmo yewın dı xebat dı sernuşteyê “Din u Tesewuf”; kısmo dıyın dı “qomel”; kısmo hirın dı, “insan” u kısmo çeharın dı “tabiat” diya u bin sernuşteyan dı nuşteyê binin diye. Derheqê qewraman dı zanayiş diya, bade cu in qewram alakadari kumayo beyitane ay beyit tefsir biyi. kısmo poncın dı diwan pê transkripsiyon ameyo dayiş. Şair eseri xu dı zıwano sade u fesih şuğulnawo. Tesewuf, exlaq, ilmi u problemê komeli pê zıwano fesih u tesirın şuğulnawo. En uslup, qey şair muhim yew uslub o. Şair; qay fehmkerdışi mewzuyanan, Quran u hedis referans mojnano ra, me‘nawa ki dormaleyê şexsiyetani tarixi dı ameya meydan aye ra istifadı kerdu. Şair, şiiri xu pê kafiye nuşti. Şair, aya komela ki tedı cuyo problemê komelê xu u problemê insaniti ra behs kenu. En het ra ma eşkeni vaji ki şair vazifeye xu wa İslami u insani arda ca. Şair, derheqi edebiyatê Zazakiyê vizêrın u ewrun u amayox dı zanayişo muhim da wu. Tor in ra pê ena xebat mirasi kulturê Zazaki zanayiş da wu. Şair, ser xu nayi Zazaki sera. Xebatê şair rasnayışi zafeyê kesan gayeye ena xebat a.; ABSTRACT: Every work is valuable for the Zaza language, which has a limited number of works. In this study, the "Zaza Divan" of Mullah Mehmet Demirbaş, who is not well known in Zaza literature but deserves to be known with his work, is discussed. While analyzing the court, my advisor, the manuscript in the archive of the lecturer Dr. Ahmet Kayıntu is based on the divan. Thesis; which is consists of five sections except for the "Introduction, Conclusion and Appendices" part. In the introduction part of the thesis, after giving a brief information about the subject, purpose and method to be followed in the study, the life and literary personality of the poet are emphasized. In the first part of the study, "Religion and Sufism"; in the second part, "Society"; In the third part, "Human" and in the fourth part, sub-titles are given under the main headings "Nature". After giving information about the related concepts, couplets that can be associated with these concepts are interpreted. In the fifty part of the study, the transcriptioned form of the divan is given. The poet preferred a plain and clear language in his work; Sufism, moral, scientific and social problems; It is handled in an understandable, fluent and effective language. This style is an important feature of the poet. Referring to the Qur'an and hadiths, the main source of the religion of Islam, the poet made use of the world of meaning formed around historical figures in order to make his subjects understandable. The poet wrote his poems in a rhyming manner that was pleasing to the reader's ear; he put forward a style of poetry that includes the common problems of society and humanity. With this aspect, he tried to fulfill his Islamic and humanitarian responsibilities in his divan. With this study, which gives important information about the past, present and future of Zaza literature, as well as giving important clues about its cultural heritage, it is aimed to convey this work of the poet who has spent his years writing Zaza works to a wider audiences. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6174 2021-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6173 Hîkayeyanê Şarî ê Zazakî de Sembolîzmo Arketîpî YAKIŞAN, Bilal XULASA: Mefhumê sembolîzmo arketîpî, bi destê Psîkîyatrîst Carl Gustav Jungî ameyo ronayîş, hetê Joseph Campbellî ra sîstematîze bîyo. Raywanîya sembolîk de merhelayê “Cîyabîyayîş – Resayîş – Agêrayîş” de aîdê şerîkî hişmendî ra teber tikê elemanî yenê vînayîş. Inî; “Persona”, “Versî”, “Anîma-Anîmus”, “Ferdo Zana”, “Maya Zana” bi tewir arketîp ê. Qehreman, ferdbîyayîş de bi cîyabîyayîş macera dest pêkeno raywanîya ferdbîyayîş temam keno, pêşeno yanî beno însan-o kamil. Ino tewir qehremano însan-o kamil kesanê bînan rê beno model. Raywanîya sembolîk bi xususî wareyê edebîyatî de bêşik yew zî hîkayeyê şarî yê. Hîkayeyê şarî, bawerî û kulturê gelî danî musnayîş. Hîkayeyanê şarî de erc, bawerî, dej, şayî, û şerîkî hişmendî ra teber ê yew gelî ma eşkenî bivîn. Wekenitişê metnanê edebî de goreyê hokê ewnîyayîşê cigerayoxî metodî bedilyayê yenê şuxulnayîş. Xususîyetê metnî de şuxulnayîşê weçînayîşê metodan zî tesîr keno. Tikê metodî teberê eseran, tikê metodî zî muhtevayê eseran analîz kenî. Edebîyatê şarî de şuxulnayîşê metodo modernî newe yew tarîx o. Ina xebate de; mintiqaya ke şarê zazayan tede cuyeno; zime, veroj û merkez ra hîkayeyê ke zaf yenê vacîyayîş ajar ra ajar neql bîyê; Sîyehmed û Xece, Yo Way û Howt Birayî, Şah Xanim, Lajî Qralî û Maseyo Rengîn, Paşa û Verg, Şay Maran, Şah Îsmayîl, Keynayê Şiwaneyî û Paşa, Keynaya Şahdê Perîyan, Şayîder, Sa Îsmaîl seranser 11 hebî hîkayeyî hetê sembolîzmo arketîpî ra ameyê wekenitîş.; ÖZET: Arketip sembolizm kavramı, psikiyatrist Carl Gustav Jung tarafından kurulmuş, Joseph Campbell tarafından sistematik hale getirilmiştir. Sembolik yolculukta “Ayrılma – Erginlenme – Dönüş” aşamlarında kollektif bilinçdışına ait bazı unsurlar görülür. Bunlar; “Persona”, “Gölge”, “Anima-Animus”, “Yüce Birey”, “Yüce Ana”” gibi çeşitli arketiplerdir. Kahraman bireyleşmede ayrılık ile maceraya başlar bireyleşme yolculuğunu tamamlar, erginleşir yani insan-ı kamil olur. Bu şekilde insan-ı kamil olan kahraman diğer şahıslara rol model olur. Sembolik yolculuk temasının en çok işlendiği edebi türlerden biri de halk hikayeleridir. Halk hikayeleri, bir toplumun inanç ve kültürünü yansıtır. Halk hikalerinde bir toplumun değer, inanç, sevinç, acı ve kolektif bilinçaltını görebiliriz. Edebi metinlerin incelenmesinde araştırmacının bakışaçısına göre değişik metodlar kullanılır. Metnin özelliği kullanılacak metodun seçimine etki eder. Bazı metodlar eserin dışını, bazı metodlar da eserin içeriğini analiz eder. Halk edebiyatında modern metodların kullanımı yenidir. Bu çalışmada Zaza toplumunun yaşadığı mıntıkalar yani kuzey, güney ve merkezde en çok kullanılagelen Sîyehmed û Xece, Yo Way û Howt Birayî, Şah Xanim, Lajî Qralî û Maseyo Rengîn, Paşa û Verg, Şay Maran, Şah Îsmayîl, Keynayê Şiwaneyî û Paşa, Keynaya Şahdê Perîyan, Şayîder, Sa Îsmaîl olmak üzere toplam 11 halk hikayesi arketipsel sembolizm bakımından incelenmiştir.; ABSTRACT: The concept of archetypal symbolism was established by psychiatrist Carl Gustav Jung and systematized by Joseph Campbell. During the "separation - ripen - return" stages in the symbolic journey, some elements belonging to the collective unconscious are seen. These are various archetypes such as "Persona, Shadow, Anima-Animus, Supreme individual, Supreme mother.” The hero begins an adventure with separation in individuation, completes the journey of individuation, matures, that is, becomes “perfectman” (insân-ı kâmil). In this way, the hero, who is a perfectman, becomes a role model for other people. Folk tales are one of the literary genres in which the "symbolic journey" theme is most often handled. Folk tales reflect the beliefs and culture of a society. In folk tales, we can see the values, beliefs, joy, pain and collective unconscious of a society. In the examination of literary texts, different methods are used according to the perspective of the researcher. The property of the text affects the selection of the method to be used. Some methods analyze the outside of thework, and some methods analyze the content of the work. The use of modern methods in folk literature is new. In this study, a total of 11 folk tales named Sîyehmed û Xece, Yo Way û Howt Birayî, Şah Xanim, Lajî Qralî û Maseyo Rengîn, Paşa û Verg, Şay Maran, Şah Îsmayîl, Keynayê Şiwaneyî û Paşa, Keynaya Şahdê Perîyan, Şayîder, Sa Îsmaîl which are mostly used in the regions where the Zaza society lived, namely in the north, south and center, were examined in terms of archetypal symbolism. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6173 2021-01-01T00:00:00Z