https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1391 Institute of Living Languages Mon, 04 May 2026 10:17:40 GMT 2026-05-04T10:17:40Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6104 Dengên Devoka Torê (Gundê xerabê bena wekî nimûne) GÜLMEZ, Gülbeddin KURTE: Zimanê kurdî xwedî gelek zarava û devokên cuda ye. Di nav zaravayên kurdî da kurmancî xwedîyê cihekî taybet e. Ev zarava li erdnîgarîyeke berfireh tê axaftin. Di bin zaravayê kurmancî da gelek devok û bindevok hene ku devoka Torê jî yek ji wan devokên vê zaravayî ye. Di vê xebatê da ku navê wê Dengên Devoka Torê ye, li ser dengên devoka Torê û prosesên fonolojîk yên vê devokê lêkolîn hatiye kirin. Xebat ji destpêkekê û sê beşan pêk hatiye. Di destpêkê da derbarê xalên wekî mijar, armanc, rêbaz, çarçove û kêşeyên xebatê û xebatên ku derbarê dengsazîya deverê da hatine kirin agahî hatine dayîn. Beşa yekem ji bo ziman û dengnasîyê hatiye veqetandin ku di vê beşê da di bin sernavê ziman da termên ziman, zarava û devokê hatine ravekirin û hewl hatiye dayîn ku cihê devoka Torê di vê dabeşkirinê da bê tesbîtkirin. Di vê beşê da danasîna herêma Torê, navçeya Kercosê û gundê Xerabê Bena jî hatiye kirin. Di beşa yekem da termên têkildarî deng hatine nasandin û pêkhatina dengan hatiye vegotin. Beşa duyem ji bo ravekirina taybetîyên dengên devoka Torê hatiye veqetandin. Ji bo fonemên ku di alfabeya kurmancî ya bi tîpên latînî da tune ne grafîm hatine dayîn. Herwiha ji bo alofon jî bên naskirin nîşanên taybet hatine bikaranîn. Di beşa sêyem da prosesên fonolojîk ên ku di devoka Torê da rû dane hatine vekolan û tesbîtên derbarê van bûyerên dengan da hatine parvekirin. Di van beşan da metnên ku di çarçoveya vê xebatê da hatine berhevkirin li ser esasên fonolojîyê hatine şîrovekirin. Herwiha cudahîyên fonetîk û fonolojîk yên devoka Torê û kurmancîya nivîskî/nîvstandard hatine amajekirin. Di xebatê da rêbazên zimannasîya hevdemî (senkronîk) û şayesî (deskrîptîv) wekî rêbaz hatine bikaranîn. Di dawîya xebatê da encamên giştî ku di lêkolînê da hatine bidestxistin hatine dayîn. Piştî encama lêkolînê metnên ku hatine transkrîbekirin cih girtiye ku xebatê ji alîyê mînak û tesbîtan ve pala xwe daye van metnan.; ÖZET: Kürtçenin birçok lehçe ve ağzı vardır ve lehçeleri arasında Kurmanci özel bir yere sahiptir. Bu lehçe geniş bir coğrafyada konuşulmaktadır. Kurmanci lehçesinde birçok ağız ve alt ağız yer almaktadır. Tor ağzı da bu lehçe içinde yer alan ağızlardan bir tanesidir. Tor Ağzı Sesleri isimli bu çalışmada Tor ağzındaki sesler ve fonolojik süreçler araştırılmıştır. Çalışma, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, çalışmada kullanılan yöntem ve teknikler, çalışmanın zorlukları ve yörenin fonetiği üzerine yapılan çalışmalar gibi noktalara değinilmiştir. Birinci bölüm dil ve fonolojiye ayrılmıştır. Bu bölümde dil başlığı altında dil, lehçe ve ağız terimleri açıklanmış ve bu sınıflamada Tor ağzının yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Bu bölümde Tor bölgesinin, Gercüş ilçesi ve Xerabê Bena köyünün tanıtımı da yapılmıştır. Yine bu bölümde sesle ilişkili terimler tanıtılmış ve seslerin oluşumu anlatılmıştır. İkinci bölüm Tor bölgesinin seslerinin özelliklerinin tanıtılmasına ayrılmıştir. Latin kökenli Kurmancca alfabede bulunmayan fonemler için grafimler verilmiştir. Aynı şekilde alofonların ayırt edilmesi için de özel işaretler kullanılmıştır. Üçüncü bölümde Tor ağzında gerçekleşen fonolojik süreçler araştırılmış ve ses olayları ile ilgili tespitler paylaşılmıştır. Bu bölümlerde, bu çalışma kapsamında derlenmiş olan metinler fonolojik esaslara göre yorumlanmıştır. Aynı şekilde Tor ağzınının yazılı / yarıstandard kurmancca ile fonetik ve fonolojik açıdan farklılıklarına işaret edilmiştir. Çalışmada eşzamanlı ve betimsel dilbilimi yöntemleri uygulanmıştır. Çalışmanın sonunda, çalışma sonucu elde edilen genel sonuçlar verilmiştir. Çalışmanın sonucundan sonra bu çalışmanın örnek ve tespitler yönünden dayandığı transkribe edilmiş metinler yer almıştır.; ABSTRACT: Kurdish has many dialects and regional accents. Among the dialects, Kurmanji has a special place. This dialect is spoken in a wide geography. There are many dialects and sub-dialects in Kurmanji dialect. Tor accent is one of the dialects in these ones. In this study, named The Sounds of Tor Accent, the sounds and phonological processes in the Tor accent were investigated. The study consists of an introduction and three parts. In the introduction part, the subject, aim, methods and techniques used in the study, the difficulties of the study and the studies on the phonetics of the region are mentioned. The first part is devoted to language and phonology. In this section, language, dialect and regional accent terms are explained under the title of language and the location of Tor dialect is tried to be determined. In this section, the Tor region, Kercos district and Xerabê Bena village were introduced. In this section again, the terms related to sound are introduced and the formation of sounds is explained. The second part is devoted to introduce the characteristics of the Tor region. Graphs are given for phonemes that are not available in Latin Kurmanji alphabet similarly, graphs were used to understand olophones. In the third chapter, sounds in Tor are investigated and findings about these sounds’ events are presented. In these chapters, the texts compiled within the scope of this study are interpreted according to phonological principles. Likewise, the differences between the written / semi-standard kurmanjî dialect and the phonetic and phonological aspects of the dialect were pointed out. In this study, synchronic and descriptive linguistic methods were applied. At the end of the study, the general results obtained from the study were given. After the conclusion of the study, transcribed texts based on the sample and the findings of this study were included. Tue, 01 Jan 2019 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6104 2019-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6075 Molla Abdulkadir Muşeki'nin Mevlidi (Metin ve İnceleme) ARSLAN, Mehmet ÖZET: Mevlitler, Peygamber sevgisinin dile getirildiği duygu yüklü şiirlerdir. Hz. Peygamber‟in vefatından yıllar sonra ortaya çıkmasına rağmen İslam coğrafyasında kabul görmüş, benimsenip törenlerde okutulmuştur. Hz. Peygamber sevgisini anlatan bu şiirler, toplumda o kadar çok sevilip içselleştirilmiştir ki neredeyse kutsal metin hüviyetindedir. Mevlit, Arap toplumunda ortaya çıkmış, zamanla diğer toplumlarda da karşılık bulmuştur. Mısır‟da, İran‟da ve Türkiye‟de çok sayıda mevlit yazılmıştır. Zazaca konuşulan çevrelerde eski tarihli mevlit bulunmadığından, ilk dönemlerde Kürtçe yazılan mevlit okutulmuştur. Molla Ahmedi Xasi‟ye ait ilk Zazaca mevlitten sonra son yıllarda özellikle Bingöl ve çevresinde çok sayıda Zazaca mevlit yazılmıştır. inceleme konumuz olan Molla Abdulkadir Muşeki‟ye ait Mevlidê Nebi adlı eseri de bu mevlitlerdendir. Molla Abdulkadir Muşeki‟ye ait Mevlidê Nebi eseri, klasik mevlit kuralları çerçevesinde yazılmış, şekil ve muhteva bakımından mevlit geleneğine bağlı kalınmıştır. Zazaca‟nın Bingöl merkez ağzı ile yazılan Mevlidê Nebi eseri, on beş başlık bölüm ve 268 beyitten oluşmaktadır.; XULASA: Mewlidan dı eşqê Hz. Peyxember ca geno u bı hisiyat nusiyeni. Mewlidi verini, mergê Hz. Peyxemberi ra pey nusiyayi; labelê cayi ki bısılmaneyi tede cuyeni, ıni cayan dı ameyi qebulkerdış u biyi vıla. ġari hındêk zaf mewlidan ra hes kerdo ki, wextan ra pey nuşteyê mewlidi zê nuşteyê bımbareki ameyo zanayiş. Mewlidi, dora verin miyanê Ereban dı ameyi nuştış. Wextan ra pey heme memleketanê bısılmanan dı ameyi şınasnayiş. Mısır, İran u Tırkiye dı zaf mewlidi ameyi nuştış. Miyanê şarê Zazayan dı nuşteyi mewlidan zaf kıhan niyi, ıno rıd ra miyanê şar dı vêrciyon Mewlidê Kurdi ameyo wendış. Mewlido tor verin ê zıwanê Zazaki, hetê Mala Ehmedê Xasi ra ameyo nuştış u ıno wext ra pey bı xısusiyet Çolig u mıntıqayanê dormaleyê Çoligi dı zaf omari dı mewlidi Zazaki ameyi nuştış. Mewlido ki ma ıno tez dı tetqiq kerdo miyanê inan dı ca geno. Mewlido ki hetê Mala Abdulqadirê Muşeki ra ameyo nuştış, hetê muhtewa u nuştışi ra, goreyê qural u qaideyê mewlidan ameyo nuştış. Kıtabê Mewlidê Nebi, bı fekê merkezê Çoligi nusiyayo. Ino Mewlid, 15 qısım u 268 beyiti ra ameyo meydan.; ABSTRACT: Mevlites are emotional poems in which the love to the prophet Muhammed is put into words. Although they appeared many years after The Prophet‟s death they have been accepted and internalized in Islamic geograpy and been read in ceremonies. These poems which tell the love to the Prophet (his holiness) are so loved and internalized in society that they are nearly accepted as holly texts. Mevlit emerged in Arabic society but in time it has been accepted in other Islamic lands. Many Mevlites have been written in Iran, Egypt and Turkey. As there wasn‟t any old written Mevlit in Zazaki spoken regions, Kurdish Mevlit was read in early years in those regions. After the first Zazaki mevlit written by Mollah Ahmedi Hasi many Zazaki mevlites have been written in Bingol and the region around it. The subject of our study Mollah Abdulkadir Musheki‟s work named Mevlidê Nebi is one of these mevlites. Mewlide Nebi which belongs to Abdulkadir Musheki was written in the framework of classical mevlit rules and adhered to the tradition of mevlit in terms of content and shape. Mewlidê Nebi, written in Zazaki‟s Bingol central dialect, consists of 15 chapters and 268 couplets. Tue, 01 Jan 2019 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6075 2019-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6052 Geşedana Ziman û Wêjeya Kurdî di Kovarên Rewşen, J. Rewşen û Rewşen-Nameyê de DÖĞER, Dilaver KURTE: Piştî ku di sala 1991ê de, qedexeya li ser zimanê Kurdî rabûn, di nav sînorê K.T.yê de, kovarên bi navê Rewşen, Jiyana Rewşen û Rewşen-Nameyê derçûn. Kovarên navborî, bi nivîsarên ku weĢandine, tevkariyeke mezin bo geşedana ziman û wêjeya Kurdî kirine. Di van kovaran de, bi taybetî di warê helbest û çîrokê de, ji alî teşe û naverokê ve guherîneke taybet pêk hatiye. Û helbest û çîrokên hatine weĢandin, ji alî naverok û sosyo-polîtîkîya xwe ve, xwedî taybetîya dij-serdestî û dij-mêtingerîyê ne. Çîrok û helbestên ku hatine weşandin, bêyî ku ji nirx û taybetîya xwe ya wêjeyîbûnê dûr bikevin, bi naveroka xwe ve, ketine nav hewldanekê da ku rewğ û deravên wekî „bêzanavî‟, „dîkebûn‟, „durehî‟, „lixwenebanî‟ û „cewêlekî‟ya zimanî ku wekî encama pêkanînên serdestî û qedexekirinan li wan qewimiye, ji navê rakin. Em ê di vê xebata xwe ya lêkolînî û hûrgerînê de, hewlê bidin da ku bidin nîşan ka hewldana ku di biwara ziman û wêjeyê de li dar ketiye, bi çi awayî teşe girtiye û di ziman û wêjeya Kurdiya Kurmancî de geşedaneke bi çi rengûawayî pêk hatiye.; ÖZET: Kürtçeye uygulanan yasakların 1991 yılında kanunen sınırlı da olsa kaldırılmasıyla beraber, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Kürtler, sırasıyla ve periyodik olarak Rewşen, Jiyana Rewşen ve Rewşen-Name dergilerini yayınlamışlardır. Bu dergiler, yayınladıkları yazılarla Kürt dili ve edebiyatına öenmli katkılarda bulunmuşlardır. Özellikle şiir ve öykü alanında, biçim ve içerik açısından önemli değişiklikler gerçekleşmiştir. Yayınlanan şiir ve öyküler, içerik ve sosyo-politik özellikleri açısından, anti-iktidar ve anti-sömürgeci özelliğe sahiptirler. Yayınlanan öykü ve şiirler, edebi değer ve özelliklerinden bir şey yitirmeden, o zamana kadar maruz kaldıkları dilsel kimlikten uzaklaşma, ötekilik sorunsallığı, melezlik, yabancılaşma ve madunlaşma gibi durumları işlemişlerdi. Bu dergiler bu haliyle Kürt dili ve edebiyatının gelişmesine büyük katkı sunmuşlardır. Bu çalışmamızda, adı geçen dergilerde yazılan yazılar çerçevesinde, Kürt dili ve modern edebiyatının geliĢimini inceleyip gelişim sürecinde oluşan biçimlenmeleri inceleyeceğiz.; ABSTRACT: After the ban on Kurdish language was lifted in 1991, literary journals like Rewşen, Jiyana Rewşen and Rewşen-Name were published in Turkey. The aforementioned literary journals made a great contribution to the development of Kurdish language and literature with the writings they published. In these journals, especially in the genres of poetry and short story, distinct changes happened in terms of literary form and content. And all these published poems and stories had characteristics of counter-hegemony and were anti-colonial in regards of their content and sociopolitic. These published poems and stories, without losing their literary characteristics and value, struggled to rule out conditions like „disidentification‟ „otherness‟, „hybridity‟, alienation and subalternity which were imposed on them as a result of oppresive and banning policies. In this research study, we will try to show how these efforts took a shape in the field of literature and language and what kind of developments took place in Kurdish Kurmanci. Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6052 2021-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6050 Zazaki dı Wexti KARABEYESER, Ayetullah XULASA: 20-30 serr ra peyin dı gramerê Zazaki ser xebati zidyayi. Labelê reyna zi merdum nêşkeno vaco ıno mewzu her het ra biyo zelal. Çıqas têkı eseri pê hedefê fek u diyalektan ra wet u bı yo Zazakiya umumi ameyi hazırkerdış zi gıraniya xebatan yo fek ya zi yo diyalekt ser a. Elbet xebati ki heta ınka biyi, qey literaturê gramerê Zazaki muhim i. Feqet yo formo muşterek hema nêameyo meydan. Ina xebat, Zazaki dı şıxulyayişê wextan ser biya. Miyanê diyalektan ya zi fekan dı ferqiyeti u muşterekiyi wextan ameyi tesbitkerdış. Qey ferqiyetan taykerdış u muştereki zidnayiş, çarçiwaya imkan u gramerê zıwani dı teklıfê ma zi -bı izahê sebebê cı- ameyo ramotış.; ÖZET: Zazacanın dilbilgisi ile ilgili kurallarının tespiti noktasında son yirmi – otuz yılda önemli çalışmalar yapılmışsa da, hâlâ yolun başında olunduğu söylenebilir. Bu alanda yapılan çalışmaların büyük bir kısmı bir lehçe ya da ağızla sınırlı tutulmuştur. Bunun yanında Zazacanın farklı lehçe ya da ağızlarını ele alarak yazılmış dilbilgisi eserleri de mevcuttur. Şimdiye kadar yapılan çalışmalar, literatüre önemli katkılar sunmuş olsa da, tüm diyalekt ve ağızları kapsayabilecek ortak bir formun ortaya çıkması henüz sağlanamamıştır. Bu çalışmada Zazaca’da Zamanlar ele alınacaktır. Zazacanın üç temel diyalektinde (merkez, güney ve kuzey) zamanların kullanımının incelenmesi neticesinde farklılılar ve ortaklıklar tespit edilmeye çalışılacak, farklılıkların olduğu durumlarda dilin rehberliğinde ortak bir forma ulaşmanın imkanları değerlendirilecektir.; ABSTRACT: Significant studies have been done on the establishment of the rules of Zazaki Grammar in the late thirty years, but it may be articulated that the writers of Zazaki are at the bottom of the ladder yet. Most of the studies done are restricted to a dialect or an accent. Besides that, various dialects and accents of Zazaki grammars have been written. The studies done up to now contributed significant help to the literature, but a study comprising all the dialects and accents and resulting a standard form has not been achieved yet. This study, The Tenses In Zazaki is comprised of four chapters; Preterit, The Simple Present Tense, Continuous Tense and Future Tense. The Preterit is studied under the titles of The Perfect Tense and The Past Perfect; The Present is studied under the title of The Present Tense and Imperfect; Future Tense is studied under the title of The Future Tense and Future in The Past; and the Present Continuous Tense is studied independently. I will compare the conjugation of verb in terms of time in the three dialects (Central, North and South), determine the distinctness and similarities of verb conjugation in Zazaki dialects and try to propose a single form in the light of the language. Sun, 01 Jan 2017 00:00:00 GMT https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6050 2017-01-01T00:00:00Z