https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1392 Kurdish Language and Literature 2026-04-10T01:32:11Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6052 Geşedana Ziman û Wêjeya Kurdî di Kovarên Rewşen, J. Rewşen û Rewşen-Nameyê de DÖĞER, Dilaver KURTE: Piştî ku di sala 1991ê de, qedexeya li ser zimanê Kurdî rabûn, di nav sînorê K.T.yê de, kovarên bi navê Rewşen, Jiyana Rewşen û Rewşen-Nameyê derçûn. Kovarên navborî, bi nivîsarên ku weĢandine, tevkariyeke mezin bo geşedana ziman û wêjeya Kurdî kirine. Di van kovaran de, bi taybetî di warê helbest û çîrokê de, ji alî teşe û naverokê ve guherîneke taybet pêk hatiye. Û helbest û çîrokên hatine weĢandin, ji alî naverok û sosyo-polîtîkîya xwe ve, xwedî taybetîya dij-serdestî û dij-mêtingerîyê ne. Çîrok û helbestên ku hatine weşandin, bêyî ku ji nirx û taybetîya xwe ya wêjeyîbûnê dûr bikevin, bi naveroka xwe ve, ketine nav hewldanekê da ku rewğ û deravên wekî „bêzanavî‟, „dîkebûn‟, „durehî‟, „lixwenebanî‟ û „cewêlekî‟ya zimanî ku wekî encama pêkanînên serdestî û qedexekirinan li wan qewimiye, ji navê rakin. Em ê di vê xebata xwe ya lêkolînî û hûrgerînê de, hewlê bidin da ku bidin nîşan ka hewldana ku di biwara ziman û wêjeyê de li dar ketiye, bi çi awayî teşe girtiye û di ziman û wêjeya Kurdiya Kurmancî de geşedaneke bi çi rengûawayî pêk hatiye.; ÖZET: Kürtçeye uygulanan yasakların 1991 yılında kanunen sınırlı da olsa kaldırılmasıyla beraber, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Kürtler, sırasıyla ve periyodik olarak Rewşen, Jiyana Rewşen ve Rewşen-Name dergilerini yayınlamışlardır. Bu dergiler, yayınladıkları yazılarla Kürt dili ve edebiyatına öenmli katkılarda bulunmuşlardır. Özellikle şiir ve öykü alanında, biçim ve içerik açısından önemli değişiklikler gerçekleşmiştir. Yayınlanan şiir ve öyküler, içerik ve sosyo-politik özellikleri açısından, anti-iktidar ve anti-sömürgeci özelliğe sahiptirler. Yayınlanan öykü ve şiirler, edebi değer ve özelliklerinden bir şey yitirmeden, o zamana kadar maruz kaldıkları dilsel kimlikten uzaklaşma, ötekilik sorunsallığı, melezlik, yabancılaşma ve madunlaşma gibi durumları işlemişlerdi. Bu dergiler bu haliyle Kürt dili ve edebiyatının gelişmesine büyük katkı sunmuşlardır. Bu çalışmamızda, adı geçen dergilerde yazılan yazılar çerçevesinde, Kürt dili ve modern edebiyatının geliĢimini inceleyip gelişim sürecinde oluşan biçimlenmeleri inceleyeceğiz.; ABSTRACT: After the ban on Kurdish language was lifted in 1991, literary journals like Rewşen, Jiyana Rewşen and Rewşen-Name were published in Turkey. The aforementioned literary journals made a great contribution to the development of Kurdish language and literature with the writings they published. In these journals, especially in the genres of poetry and short story, distinct changes happened in terms of literary form and content. And all these published poems and stories had characteristics of counter-hegemony and were anti-colonial in regards of their content and sociopolitic. These published poems and stories, without losing their literary characteristics and value, struggled to rule out conditions like „disidentification‟ „otherness‟, „hybridity‟, alienation and subalternity which were imposed on them as a result of oppresive and banning policies. In this research study, we will try to show how these efforts took a shape in the field of literature and language and what kind of developments took place in Kurdish Kurmanci. 2021-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6017 “Gulzar” Sîyera Menzûm a Şêx Tahirê Şûşî (Metn û Tehlîl) DURAN, Yasin KURTE: Gulzar, sîyereke menzûm e ku di sedsala 20an da ji alîyê Şêx Tahirê Şûşî ve bi herfên erebî-kurdî bi şêweyê mesnewîyê wek destxet hatiye nivîsîn. Ev tez li ser transkrîpsiyon û analîza vê destxetê ya hatiye amadekirin û ji sê beşên sereke pêk tê. Di beşa yekem da agahîyên berfîreh ên derbarê serdema Şûşî, jîyana wî û berhemên wî, di beşa duyem da agahîyên berfireh ên derbarê danasîna Gulzarê, taybetmendîyên wê yê ruxsarî û naverokî, di beşa sêyem da jî metna transkrîbekirî ya Gulzarê cih digire. Du armancên sereke yên vê tezê hene. Armanca yekem ew e ku bi rêya trasnkrîpsiyonê vê berhema hêja bigehînîn ber destê wan kesan jî ku tenê dizanin bi herfên latînî berhemên kurmancî bixwînin da ku ew jî ji vê berhema hêja sûd wergirin. Armanca duyem jî ew e ku bi analîzeke kûr û berfireh nirxê berhemê yê edebî, zanistî û folklorî derbêxîn holê. Di encama xebatê derkete holê ku Gulzar mesnewîyeke netamambûyî ye û bi vî halê xwe jî ew ji 10154 beytan pêk tê û bi vî awayî dibe mesnewîya herî mezin a zimanê kurdî. Dîsa derkete holê ku Gulzar ji alîyê edebî û naverokî ve berhemeke gelekî têr û tijî ye û dikare bibe mijara gelek lêkolînên akademîk ên serbixwe.; ÖZET: Gulzar, 20. yüzyılda Şêx Tahirê Şûşî tarafından Arap-Kürt harfleriyle mesnevi biçiminde kaleme alınmış manzum bir siyerdir. Bu tez, söz konusu el yazmasının transkripsiyonû ve analizi amacıyla hazırlanmıştır ve üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Şûşî'nin yaşadığı dönem, hayatı ve eserleri hakkında kapsamlı bilgi sunulmuştur. İkinci bölümde ise Gulzar adlı eserin tanıtımı ile şekil ve içerik özellikleri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise eserin transkribe edilmiş metni yer almaktadır. Tezin iki temel amacı bulunmaktadır: İlki, bu değerli eseri transkripsiyon yoluyla yalnızca Latin harfleriyle Kürtçe okuyabilen araştırmacıların ve okuyucuların da erişimine açmak; ikincisi ise, eseri edebi, bilimsel ve folklorik açılardan analiz ederek taşıdığı değeri ortaya koymaktır. Araştırma sonucunda Gulzar’ın tamamlanmamış bir mesnevi olduğu, mevcut haliyle 10.154 beyitten oluştuğu ve bu haliyle Kürtçede yazılmış en hacimli mesnevi niteliği taşıdığı tespit edilmiştir. Ayrıca eser, biçimsel ve içeriksel açıdan son derece zengin ve yoğun bir yapı arz etmekte; bu yönüyle bağımsız akademik araştırmalara konû olabilecek potansiyel taşımaktadır.; ABSTRACT: Gulzar is a versified sira (biographical account of the Prophet Muhammad) composed by Şêx Tahirê Şûşî in the mid-20th century using Arabic-Kurdish script, written in the traditional mesnevi form as a manuscript. This thesis is based on the transcription and analysis of this manuscript and is structured into three main parts. The first part provides a comprehensive overview of Şûşî’s historical period, his life, and his literary works. The second part focuses on the introduction of Gulzar, examining its formal structure and thematic content. The third part presents the transcribed version of the original text. The thesis has two primary objectives. The first is to make this significant literary work accessible to those who can only read Kurmanji written in Latin script, thereby expanding its readership. The second is to conduct a thorough and in-depth analysis that highlights the literary, scholarly, and folkloric value of the work. The study concludes that Gulzar is an unfinished mesnevi consisting of 10,154 couplets, making it the longest known example of this genre in Kurdish literature. It also reveals that Gulzar is a rich and densely layered text in terms of both literary style and content, and holds substantial potential for future independent academic research. 2025-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/5975 Berawirdkirina Lêkerên Kurmancî û yên Zazakî li gor Teorîyên Rol û Rewşê KARACA, Fahri KURTE: Kurmancî û zazakî ji alîyê koma zimanî, dîrokî û erdnigarîyê ve di nava têkilîyeka nêzîk da ne. Ev nêzîkîya zimanî, dîrokî û erdnigarîyê giringîya xebatên zimannasîya berawirdî yên li ser kurmancî û zazakî zêdetir dike. Li gel vê, xebatên di vî warî da ne zêde ne. Armanca bingehîn a xebatê ew e ku avahîyên ku lêkerên kurmancî û yên zazakî pêk tînin di çarçoveya angaşt û pêşbînîyên teorîya ROLê û teorîya REWŞê da bi awayekî berawirdî vekole. Teorîya ROLê û ya REWŞê binteorîyên Teorîya Birêvebirin û Girêdanê (BG) ne, ku BG ji alîyê Noam Chomskyî ve di çarçoveya boçûna Rêzimana Gerdûnî da hatîye pêşkêşkirin. Her lêker xwedî naverokeka semantîk e. Lêker, li asta risteyî van taybetmendîyên xwe yên semantîk li argumentên xwe bar dike. Lêbarkirina van taybetmendîyên semantîk wek ROL (wekî KARA, MIJAR, HEDEF) tê zanîn. Argument û ROLên ku li van argumentan tên barkirin binyada ROLî ya lêkeran diyar dike. Di xebatê da lêkerên kurmancî û yên zazakî li gor hejmara ROLên ku bar dikin û cureya argumentên ku binkategorîze (subcategorize) dikin, hatine vekolandin. Hatîye dîtin ku lêkerên kurmancî û yên zazakî van her sê cure kategorîyên argumentan binkategorîze dikin: Frêza diyarkerî (FDI), frêza daçekî (FD) û frêza temamkerî (FTEM). Dîsa hatîye dîtin ku lêkerên kurmancî û yên zazakî li gor hejmara ROLên ku bar dikin sê cure ne: lêkerên yek-ROLî, lêkerên du-ROLî û lêkerên sê-ROLî. Pêveberên kompleks, avahîyên lêkerî ne. Pêveberên kompleks, di xebatê da di bin serenava lêkeran da, lê di bin binbeşeka serbixwe da ji alîyê ROLê ve hatine vekolandin. Pêveberên kompleks li gor cureya kategorîk a pêkhênên ne-lêkerî hatine senifandin û vekolandin. Ji alîyê din ve Teorîya REWŞê lêkeran ji alîyê hêza wan a lêbarkirina REWŞê û cureya vê REWŞê ve vedikole. Lêkerek an dikare REWŞê bar bike yan jî nikare REWŞê bar bike. Lewra lêker bi tenê REWŞekê bar dikin ku wê jî li temamkera (berkar) xwe ya ku binkategorîze dikin, bar dikin. Lê her lêkereka ku temamkerekê binkategorîze dike, nikare REWŞê bar bike. Ji bo ku bikaribe REWŞê bar bike, li r-binyadê (s-structure) ev temamker divê ji pozîsyona xwe cih neguhere bo pozîsyoneka din. Daneyên zimanî yên di xebatê da ji kurmancîya standard û zazakîya standard hatine hilbijartin. Di xebatê da metoda çawanî (qualitative), berawirdî û sêwirkerî (descriptive) hatîye bikaranîn. Berawirdkirina avahîyên lêkerên kurmancî û yên zazakî di ser dardiyagraman ra hatîye analîzkirin. Vê xebatê nîşan da ku em dikarin bi saya analîzên li gor teorîyên ROL û REWŞê hin alîyên sîntaktîk ên kurmancî û yên zazakî bi awayekekî zelaltir rave bikin. Wek encam, vê xebatê nîşan da ku lêkerên kurmancî û yên zazakî ji alîyê binyada ROLî û ji alîyê REWŞê ve xwedî gelek taybetmendîyên hevpar in. Xebat ne bi tenê ji bo vekolînên zimanî yên kurdî têkarîyê dike, di heman demê da derfetê dide ku angaşt û pêşbînîyên teorîya BGyê di çarçoveya ROL û REWŞê da li ser du zimanên di heman koma zimanî da cih digirin, bi awayekî berawirdî bên ceribandin.; ÖZET: Kurmancca ve Zazaca, dil grubu, tarihsel ve coğrafi açıdan yakın bir temas halindeler. Bu dilsel, tarihsel ve fiziksel yakınlık Kurmancca ve Zazaca üzerine karşılaştırmalı dilbilim çalışmalarının önemini arttırmaktadır. Buna rağmen bu alandaki çalışmalar fazla değildir. Bu çalışmanın temel amacı, Kurmancca ve Zazaca fiilerin oluşturduğu yapıların ROL Teorisi ve DURUM Teorisi'nin iddiaları ve öngörüleri çerçevesinde karşılaştırmalı bir şekilde incelenmesidir. ROL ve DURUM teorileri, Noam Chomsky tarafından Evrensel Dilbilgisi yaklaşımı çerçevesinde öne sürülen Yönetim ve Bağlama Teorisinin (YB) alt teorileridir. Her fiil semantik bir içeriğe sahiptir. Fiil, cümle düzeyinde bu semantik özelliklerini argümanlarına yükler. Bu semantik özelliklerin yüklenmesi ROL (EDEN, KONU, HEDEF gibi) olarak bilinmektedir. Fiillerin argümanları ve onlara yüklenen ROLler fiilerin ROL yapısını belirler. Çalışmada Kurmancca ve Zazaca fiiller yükledikleri ROL sayısı ve yankategorileştirdikleri (subcategorize) argümanların türü açısında araştırılmıştır. Kurmancca ve Zazaca fiillerin şu üç tür argümanı yankategorileştirdikleri görülmüştür: Gösterici öbeği (GÖ), edat öbeği (EÖ) ve tamamlayıcı öbeği (TÖ). Yine Kurmancca ve Zazaca fiillerin yükledikleri ROL sayısı açısından üç grup olduğu görülmüştür: bir ROLlü fiiller, iki ROLlü fiiller ve üç ROLlü fiiller. Kompleks yüklemler fiilsel yapılardır. Kompleks yüklemler, çalışmada fiil başlığı altında ama bağımsız bir alt başlık altında ROL açısından incelenmiştir. Kompleks yüklemler, kendilerini oluşturan fiil olmayan kurucuların kategorik türü açısından sınıflandırılmış ve araştırılmıştır. Diğer taraftan, DURUM teorisi, fiilleri DURUM yükleme yeteneklerine ve bu DURUMun türüne göre araştırır. Bir fiil ya DURUM yükleyebilir ya da DURUM yükleyemez. Çünkü bir fiil sadece bir DURUM yükler ki bu DURUMu da yankategorileştirdiği tamamlayıcısına (nesne) yükler. Fakat bir tamamlayıcı yankategorileştiren her fiil DURUM yükleyemez. DURUM yükleyebilmesi için y-yapıda (s-structure) bu tamamlayıcının olduğu konumdan başka bir konuma taşınmaması gerekir. Çalışmadaki dilsel veriler standard Kurmancca ve standard Zazaca'dan seçilmiştir. Çalışmada nitel (qualitative), karşılaştırmalı ve betimsel (descriptive) bir metod benimsenmiş, kurmancca ve zazaca fiillerin oluşturduğu yapılar ağaç diyagramları üzerinden karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bu çalışma, Rol ve Durum teorilerine göre yapılan analizlerin Kurmancca ve Zazaca'nın bazı sözdizimsel yönlerini daha açık bir şekilde açıklanabileceğini göstermiştir. Sonuç olarak bu çalışma Kurmanca ve Zazaca fiillerin ROL yapısı ve DURUM açısından bir çok ortak özelliğe sahip olduğunu göstermiştir. Çalışma sadece Kürtçe dil araştırmalarına katkı yapmakla kalmıyor, aynı zamanda YB'nin iddialarının ve öngürülerinin ROL ve DURUM teorileri çerçevesinde aynı dil grubunda bulunan iki dil üzerinde karşılaştırmalı olarak sınanmasına da olanak tanıyor.; ABSTRACT: Kurmanji and Zazaki are in close contact in terms of language group, historical, and geographical. This linguistic, historical, and geographical closeness increases the importance of comparative linguistic studies on Kurmanji and Zazaki. Nevertheless, the studies in this field are not numerous. The main aim of this study is to comparatively examine the constructures formed by Kurmanji and Zazaki verbs within the framework of the claims and predictions of ROLE Theory and CASE Theory. ROLE and CASE theories are subtheories of the Government and Binding Theory (GB), proposed by Noam Chomsky within the framework of the Universal Grammar approach. Every verb possesses semantic content, which is assigned to its arguments at the sentence level. This assignment of semantic features is known as ROLE (such as AGENT, THEME, GOAL). The arguments selected by verbs and the ROLEs assigned to them determine the ROLE structure of the verb. This study investigates Kurmanji and Zazaki verbs in terms of the number of ROLEs they assign and the types of arguments they subcategorize. It has been observed that Kurmanji and Zazaki verbs subcategorize for the following three types of arguments: Determiner phrase (DP), prepositional phrase (PP), and complementizer phrase (CP). It has also been observed that, in terms of the number of ROLEs they assign, Kurmanji and Zazaki verbs fall into three groups: one-ROLE verbs, two-ROLEs verbs and three-ROLEs verbs. Complex predicates are verbal constructions. In this study, complex predicates are examined under the main heading of verbs but within an independent subheading, in terms of ROLE. These predicates are categorized based on the syntactic category of their non-verbal constituents. In addition, CASE Theory examines verbs in terms of their ability to assign CASE and the type of CASE assigned. A verb either assigns CASE or does not. Because a verb assigns only one CASE, and it assigns this CASE to the complement (object) it subcategorizes. However, not every verb that subcategorizes a complement can assign CASE. In order for a verb to assign CASE, the complement must not be moved from its original position to an another position in the s-structure. The linguistic data in the study have been selected from standard Kurmanji and standard Zazaki. In the study, a qualitative, comparative, and descriptive method has been adopted, and the constructures formed by Kurmanji and Zazaki verbs have been comparatively analyzed through tree diagrams. This study has shown that analyses conducted within the framework of ROLE and CASE theories can account for some syntactic aspects of Kurmanji and Zazaki more clearly. In conclusion, this study has shown that Kurmanji and Zazaki verbs share many common features with respect to ROLE structure and CASE. The study not only contributes to Kurdish language research but also allows for the comparative testing of the claims and predictions of GB within the framework of ROLE and CASE theories on two languages belonging to the same language group. 2025-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/5970 Şayîr, Kılame û Tembûr: Kırmanckî (Zazakî) de Tradîsyonê Kılame ASUTAY, Şenay KILMNUS: No tezî de, tradîsyonê kilame ke seba hewilnayîş û pawitişê kulturê fekkî o Kirmanckî (Zazaki), unsûranê bingeyînan ra yo, bişumûl ameyo wekenitiş. Armancê na xebate o yo ke şayîrtîye, şayîrê Kirmanckîye û berhemê înan bido şinasnayîş; tewir û taybetîyê kilaman, fonksîyonê kilaman ê mabênê şarî û tradîsyonê înan ê edebî û kulturî nîşan bido. No cîgêrayîş bi metodê kalîtatîfî (senînî), bi wekenitişê çimeyê nuştekî û berhemê fekkî ke neql bîyê ser o ameyo meydan. Na xebate de hîrê hebî taybetmendîyê şayîran ameyê ramojnayîş: pawitiş, vîrîardiş û hewilnayîş. Şayîrî, pawitoxê ziwan û urf û edetî, tarîxo nênuşteyî û cuya rojane yê ke înan anê vîrê şarî û bi sayeyê înan azê bînî nasnameyê xo şinasnenê. Na çarçewaye de şayîrî, têna hunermendê şexsî nîyê, ê sey hewilkarê tarîx, kultur û vîrê kolektîf yenê hesabnayîş. Kilamê ke bingeyê xo cuya komelî ke têde cuyenê ra genê, no fonksîyonî bi babetê eşq, qehremanî, cuya rojane û dînî anê ca. Xebate bale anceno fonksîyonê dezgehê şayîrtîye û hewilnayîşê kevneşopî de rolê şagirdîye zî. Modelê hoste-şagird, perwerdeyê şayîran û hewilnayîşê kulturê fekkî o az bi az sey yew mekanîzmayo bingeyin vejîyeno ver. Ma vînenê ke tradîsyonê şayîrtîye de rolê şayîranê cinîyan bi goreyê ê camêrdan biferq o û xoserîya xo esta. Şayîrê cinîyî, bi bêîmkanîya perwerdeye û îcrakerdişê hunerê xo hewna hem hasilkar hem zî hewilkarîye kerdê. Tradîsyonê şayîrtîye de enstruman şuxulnayîş bi goreyê mintiqayan bedilyeno. Tembûr seba elewîyan têna enstrumanêk nîyo, coka mabênê elewîyan de pîroz o û sey unsûro ke huner û dîn ano têhet, yeno vînayîş. Peynî de, tez bi hawayêko sîstematîk tradîsyonê kilame a Kirmanckî wekenito û hetê aye ê ganî, dînamîk û rengînîye ramojnayo. Na xebate, hem hetê teorîkî ra destêk dana kulturê fekkî hem zî serê edebîyatê fekkî ra fehmbîyayîşê nasnameyê Kirmanckî/ Zazakî de zemînêko muhîm amade kena.; KURTE: Ev tez, tradîsyona kilamê bi awayekî berfireh vedikole ku yek ji şêwazên bingehîn ên çanda devkî ya Kirmanckî (Zazakî) ye. Armanca xebatê ew e ku şairtiyê (dengbêjiyê), şairên Kirmanc û berhemên wan bide nasîn; bi eşkerekirina binyada cureyî, curbecuriya tematîk û erkên civakî yên kilaman, nirxa edebî û çandî ya vê kevneşopê nîşan bide. Lêkolîn bi rêbazeke wesfî ya li ser bingeha vekolîna çavkaniyên nivîskî yên heyî û veguhestinên devkî hatiye meşandin. Di vê xebatê de sê taybetmendiyên sereke yên şairan derdikevin pêş: parastina çandê, bibîrxistin û veguhastin. Şair (kilamcî/dengbêj) wekî van kesan hatine nirxandin ku ziman, erf û edet, çand, dîroka nenivîsî û jiyana rojane diparêzin, bi bîra civakê dixin û destedewrî nifşên nû dikin. Di vê çarçoveyê de şair ne tenê wekî hunermendên takekesî, lê herwiha wekî hilgirên dîrok, çand û bîra hevpar hatine nirxandin. Kilamên ku bingeha xwe ji jiyana civakî digirin; bi mijarên evîn, mêrxasî, dîn û jiyana rojane vê erkê bi cih tînin. Di xebatê de rola diyarker a pêwendiyên şagirtiyê di veguhestina tradîsyonê de jî hatiye destnîşankirin. Modela hoste-şagirdiyê wekî mekanîzmayeke bingehîn di perwerdehiya şairan û veguhestina mîrateya devkî ya ji nifşekî bo nifşekî din derdikeve pêşberî me. Ev xebat destnîşan dike ku rola şairên jin di tradîsyona kilambêjiyê de ji ya mêran cudatir û xweser e. Herwiha tê destnîşankirin ku şairên jin, tevî ku derfetên wan ên perwerdehî û pêkanîna hunerên xwe tunebûn, hem wekî berhemdar hem jî wekî veguhêzer ev tradîsyona devkî berdewam kirine. Bikaranîna amûran di tradîsyona kilambêjiyê de li gorî herêman diguhere. Tembûr ji bo elewiyan ne tenê amûrek e, di nav elewiyan de qismen pîroz tê hesibandin û wekî hêmanekê ye ku huner û dîn digihîne hevdu. Di encamê de ev xebat, bi vekolîna sîstematîk a tradîsyona kilamên kirmanckî, binyada zindî, dînamîk û piralî ya vê mîrateyê eşkere dike. Xebat, hem têkariyê li lêkolînên çanda devkî dike, hem jî bingeheke giring ji bo têgihiştina nasnameya kirmanckî (zazakî) di rêya edebiyata devkî de pêşkêş dike.; ÖZET: Bu tez, Kırmancki (Zazaca) sözlü kültürünün en temel anlatım biçimlerinden biri olan kılam (sözlü şiir) geleneğini kapsamlı biçimde incelemektedir. Çalışmanın amacı, sözlü şairlik geleneğini, Kırmanc şairlerini ve onların eserlerini tanıtmak; kılamların türsel yapısını, tematik çeşitliliğini ve toplumsal işlevlerini ortaya koyarak bu geleneğin edebî ve kültürel değerini görünür kılmaktır. Araştırma, mevcut yazılı kaynakların ve sözlü aktarımların incelenmesine dayalı nitel bir yöntemle yürütülmüştür. Bu çalışmada şairlerin üç temel özelliği öne çıkarılmaktadır: geleneği koruma, hatırlama ve aktarma. Şairler dili, örf ve adetleri, kültürü, yazılmamış tarihi ve günlük hayatı koruyan; topluma hatırlatan ve gelecek kuşaklara aktaran kişiler olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda şairler, yalnızca bireysel sanatçı değil, aynı zamanda tarih, kültür ve ortak hafıza taşıyıcıları olarak ele alınmıştır. Temelini yaşadıkları toplumsal olaylardan alan kılamlar; aşk, kahramanlık, din ve gündelik yaşam temalarıyla bu işlevi yerine getirmektedir. Çalışmada şairlik kurumunun işleyişi ile çıraklık ilişkilerinin gelenek aktarımındaki belirleyici rolü de vurgulanmıştır. Usta-çırak (şayîr-şagird) modeli, şairlerin eğitiminde ve sözlü mirasın kuşaktan kuşağa aktarımında temel bir mekanizma olarak karşımıza çıkmaktadır. Kadın şairlerin şairlik geleneğindeki rollerinin erkeklere göre farklı ve kendine has olduğunu göstermektedir. Kadın şairlerin, eğitim ve hünerlerini icra edebilme imkanlarının olmamasına rağmen hem üretici hem de aktarıcı olarak geleneği sürdürdükleri görülmektedir. Şairlik geleneğinde enstrüman kullanımı, bölgelere göre değişmektedir. Tambur (tomir), Aleviler için yalnızca bir enstrüman olmayıp, Aleviler arasında kısmen kutsal olup sanat ve dini bütünleştiren bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak tez, Kırmancki kılam geleneğini sistematik biçimde inceleyerek bu mirasın canlı, dinamik ve çok yönlü yapısını ortaya koymaktadır. Çalışma, sözlü kültür araştırmalarına katkı sağladığı gibi, Kırmanck (Zaza) kimliğinin sözlü edebiyat üzerinden anlaşılmasına da önemli bir zemin sunmaktadır.; ABSTRACT: This research examines the tradition of kılam (oral poetry), one of the fundamental forms of oral culture in among Zazas (in Dersim, Kirmanj). The aim of the study is to introduce the tradition of oral poetry, Kirmanj oral poets (şaîr, saîr, şayîr), and their works; to reveal the structural composition, thematic diversity, and social functions of kilam, thereby making visible the literary and cultural value of this living oral tradition. The research is conducted using a qualitative method based on the analysis of existing written sources and oral transmissions. Three main characteristics of the poets are highlighted in this study: preservation of tradition, remembrance, and transmission. Poets are viewed as individuals who safeguard language, customs, culture, oral history, and daily life; reminding society and transmitting this heritage to future generations. In this context, poets are considered not only as individual artists but also as carriers of history, culture, and collective memory. Kilam, rooted in the social events experienced by the poets, fulfills this function through themes of love, heroism, religion, and everyday life. The study also emphasizes the significant role of the functioning of the poetic institution and the relationships of apprenticeship in the transmission of tradition. The master-apprentice (hoste-şagird) model emerges as a fundamental mechanism in the education of poets and in the intergenerational transmission of oral heritage. It demonstrates that the roles of female poets in the poetic tradition are different and unique compared to their male counterparts. Despite lacking opportunities for education and the ability to showcase their skills, female poets are seen as both producers and transmitters, sustaining the tradition. The use of instruments in the poetic tradition varies by region. For Alevis, the tambur (tomir) is not merely an instrument but also a somewhat sacred element that integrates art and religion. In conclusion, the thesis systematically investigates Kirmanjki kilams tradition, revealing the living, dynamic, and multifaceted nature of this heritage. The study contributes to oral culture research while also providing a significant basis for understanding Kirmanj identity through oral literature. 2025-01-01T00:00:00Z