https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1389 Basic Islamic Sciences 2026-06-10T07:29:57Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6147 كتابي الم ا لّ عمر الإسعردي مفتاح العرب لمغلقات قسم الأدب وحاشية على مواضعَ من الظروف YAKIŞIK, Mehmet ملخص البحث: يتناول هذا البحث تحقيق ودراسة كتابَي الملا عمر الإسعردي، "مفتاح العرب لمُغْلَقات قسم الأدب" و"حاشية على مواضعَ من الظروف". شرع المؤلّف في كتابه: "مفتاح العرب" حديثه بالعوامل اللفظية والمعنوية، ومن العوامل اللفظية السماعية والقياسية، وغايته من تأليفه الأدب؛ حيث أدرك أهمّية الأدب ودوره الكبير في رقيّ الحب والأخلاق، ونموّ العقل والتفكير، وسعة الأفق والخيال، وتكْمُن أهمّية الكتاب في إحياء اللغة العربية، والمحافظة عليها، وهدفُ المؤلّف أيض ا من هذا الكتاب - - التعليم ويتَّضح ذلك جلي ا من خلال التحديد والتمثيل والاختصار والشرح المبسَّط هامشً ا، المقتضب متنا؛ً لذلك جاء محاكيا للنظام المدرسي في عصرنا الحالي، وثّق المؤلّف موضوعات هذا الكتاب بالشواهد من القرآن والحديث والشعر وأمثال العرب، ومن هذه الأشعار أشعار لغزيَّة، تحتاج لإعمال العقل والتفكير لحلِّّها، ومنهجه المنطقي قائمٌ على سلَّم الأولويات، بدءاً من الجزء ووصولاً إلى الكلّ. وذكرالمؤلّف في كتابه "حاشية على مواضع من الظروف" شبه الجملة وشيئا من علم النحو، وقد بحث عن شبه الجملة من الناحية النحوية بالنكهة والطعم الفلسفي؛ فكانت لغته صَعْبة للغاية تختلف عن لغتنا المعاصرة، وشرح الظروف من خلال افتقارها وتعلُّقها، وكونها مبنيَّة أو معربة، أو نكرة ومعرفة وما يعتريها من مبهمات، وما ناب عنها بالعمل. أمّا عملنا في تحقيق هذين الكتابين فهو التوثيق والضبط، والشرح والبيان، والتفسير والتعليل للمتن والهامش معا،ً وأثبتنا ذلك بهامش لنا، اعتمدنا فيه على متن وهامش المؤلّف بالإضافة إلى المراجع والمصادر اللغوية المعتمدة. تناول بحثنا حياة المؤلّف وأساتذته وتلاميذه وآثاره العلمية بشيءٍ من الإيجاز. أمّا منهجنا فهو قائم على البحث والتدقيق، والموازنة بين النسخ والفوارق بينها، وجمع المصادر والمراجع التي تُعنى بهذا الموضوع، وتعريف الأعلام والمبهمات، ونسبة الأقوال إلى مصادرها أو قائليها، والتنبيه على ما سقط أو سهى عنه المؤلّف، وكذلك الحال في الترتيب والتنسيق، والوضوح والبيان، والتفسير والتعليل، بالإضافة إلى استنباط أسلوب المؤلّف ومنهجه، وذكرنا - أيضًا نبذة عن الأدب وأهمّيته بالإضافة إلى بعض الزيادات التي أوردناها إشباعا وتوضيحا - للمعنى، وغير ذلك مما يقتضيه التحقيق بهدف إبراز الكتاب على شكل يتلاءم مع عصرنا بُغية النفع والمعرفة ونشر العلم; ÖZET: Bu araştırma, Siirtli Molla Ömer’in “Miftâhu’l-Arab li Muğlakâti Kısmi’l-Edeb” ile “Hâşiyetün ‘alâ Mevâdi’a mine’z-Zurûf” adlı eserlerinin tahkik ve değerlendirmelerini konu edinmektedir. Yazar “Miftâhu’l-Arab” adlı eserine lafzî, semâ’î, kıyâsî ve mânevî amillerden söz etmekle başlamaktadır. Bu eseri yazmasındaki asıl amacı ise edebiyatı ortaya çıkarmaktır. Zira yazar, edebiyatın sevgi ve ahlakın yücelmesinde, akıl ve düşüncenin gelişmesinde, ufuk ve hayal gücünün genişlemesinde önemli bir role sahip olduğunun farkındadır. Bu eserin önemi Arap dilini ihya etme ve onu korumaya çalışmada saklıdır. Öte yandan yazar, dil eğitimini de amaçlamaktadır. Bu durum, yaptığı tanımlar, verdiği örnekler ve konuyu haşiyelerde detaylandırırken ana metinde özet şekilde vermesinde açıkça görünmektedir. Bu yönüyle eser, modern eğitim metoduyla örtüşmektedir. Yazar, eserinde geçen konuları Kur’an, hadis, şiir ve Arap emsallerinden sunduğu şahit/örneklerle desteklemektedir. Söz konusu şiirlerin bazıları kafa yormayı gerektiren luğaz/bilmece tarzındadır. Aşamalı mantıksal bir yol takip eden yazar, tümevarım metodunu kullanmaktadır. Yazar “Hâşiyetün ‘alâ Mevâdi’a mine’z-Zurûf” adlı eserinde ise şibhi cümle ve nahiv ilminin bazı konularını işlemektedir. Şibhi cümle konusunu nahiv açısından felsefi bir tarzda ele almaktadır. Bu nedenle buradaki dili son derece kapalı ve günümüz üslubundan farklılık arz etmektedir. Öte yandan başkasına ihtiyaç duyması ve ona bağlanması açısından zarfları da konu edinmektedir. Ayrıca bunların mebni, mu’reb, nekire ve ma’rife oluşlarını ele almakta; bazı mübhematların zarf olarak kullanılmasını ve zarfların yerine geçen kelimeler üzerinde de durmaktadır. Tahkik aşamasında gerek ana metin gerekse haşiyeler için belgeleme, kelimeleri zapt etme, izahat yapma ve temellendirme ameliyelerinde bulunduk. Tüm bunları dipnotlarda gösterdik. Bunu yaparken yazarın metin ve haşiyelerinin yanı sıra güvenilir dil kaynaklarına başvurduk. Yazarın hayatını, hocalarını, öğrencilerini ve eserlerini kısaca tanıttığımız; ayrıca edebiyatın ne olduğu ve önemini dile getirdiğimiz bu araştırmamızda geniş çaplı tetkiklerde bulunduk. Bu amaçla nüshaları karşılaştırıp aralarındaki farkları tespit ettik. Metinden düşen ya da yazarın sehven yazmadığı sözcüklerin neler olduğuna dikkat çektik. Ayrıca yazarın eserlerindeki metodunu tespit ettik. Bunlarla birlikte metnin tertip ve uyumuna katkı sağlayıp bazı izahat ve temellendirmelerde bulunduk. Öte yandan metnin daha iyi anlaşılması için bazı eklemeler de yaptık. Nihayet eserin günümüze uygun bir şekil alması, elde edilen bilgi ve bulguların ilim dünyasının istifadesine sunulması için gereken birçok ameliyede bulunduk.; ABSTRACT: The present study was conducted to analyze and comment on the works by Molla Omer from Siirt titled Miftâhu’l-Arab li Muğlekâti Kısmi’l-Edeb” and “Hâşiyetün ‘alâ Mevâdi’a mine’z-Zurûf”. The author starts the “Miftâhu’l-Arab” with mentioning literal, ethereal, comparative and spiritual elements. His main purpose in writing this book was literary. For the author is aware that literature has an important role in the exaltation of love and morality, the development of reason and thought, and the expansion of the horizon and imagination. The importance of this work is hidden in the revival and preservation of the Arabic language. On the other hand, the author also aims language education. This is evident in his definitions, examples and the fact that he details the topic in annotations but provides a summary in the main text. In this respect, the work is consistent with modern education methods. The author supports the topics mentioned in the work with the examples from the Qur'an, hadith, poetry and similar Arabic manuscripts. Certain poems are in the riddle style that requires contemplation. The author, following a logical path, utilizes the induction method. Th author addresses certain topics in the science of phrases and syntax in his work titled “Hâşiyetün ‘alâ Mevâdi’a mine’z-Zurûf”. He discusses the topic of phrase in a philosophical way based on syntax. Thus, his language is extremely cryptic and different when compared to the contemporary style. On the other hand, he addresses the adverbs based on its need for someone else and connections. Furthermore, their mebni, mureb, nekire and marife status and utilization of ambiguities as adverbs and the words that replace the adverbs are addressed by the author. During the analysis phase, activities such as documentation of the annotations and the main text, capturing the words, clarifications and justifications were conducted. These efforts are documented in the footnotes. In this effort, the author's texts and annotations, as well as reliable language sources were utilized. Comprehensive investigations were conducted in the present study where the life, teachers, students and works of the author were briefly introduced and the significance and description of literature were presented. For this purpose, we compared the copies and identified the differences between these copies. We emphasized the words that excluded from the text or what the author neglected to write. We also identified the methodology of the author. Furthermore, we contributed to the composition and harmony of the text and conducted justifications. On the other hand, we made certain additions to better understand the text. Finally, we spent efforts to convert the text into a suitable form for presentation and to provide the collected information and findings for the use of scientific studies. 2019-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6146 أبو البركات الن سفي ومنهجه النّحويّ في تفسيره مدارك الت نزيل CAVUS, Muhammed Murtaza مُلخّ ص اُلرِّّسالةُِّ: القرآنُ الكريمُ هو كتابُ الله تعالى إلى هذه الأمّة الإسلاميّة، وهو المصدر الأوّلُ للّغة العرب يّة في الاحتجاج والاستشهاد بلا شكٍّّ ولا جدالٍّ؛ لذلك فاللّغة العربيّة لا تنفصلُ عن القرآن الكريم؛ إذ هو سرُّ بقائها وديمومتها، ولولا القرآنُ لاندثرتِّ ال لّغة العربيّة منذُ آمادٍّ بعيدةٍّ؛ لذلك فالقرآن واللّغة العربيّة توأمان. إنّ هذه الرّسالة تُجلّي هذه الحقيقة حقيقة الصِّّلة الوثيقةِّ بين القرآن الكريم واللّغة - العربيّة مِّن خلال دراسة الإمام النّسفي ومنهجه النّحويّ في تفسيره "مدارك التّنزيل وحقائق - التّأويل". هذه الرِّّسالة تتألّف مِّن تمهيدٍّ وقسمينِّ وخاتمة، فالتّمهيدُ: يتكوّن من خمسةِّ محاور، ففي المِّ ح و ر الأوّل تمَّ إيضاح مفهومِّ التّفسير، والعلاقة بينه وبين التّأويل، وفي المِّ ح ور الثّاني تمّ استعراض مفهوم النّحو لغة ا واصطلاح اا وبيان أهمّيّته، وفي المِّ ح و ر الثّالث تمّ كشف العلاقة بين النّحو والتّفسير ونشأة كلٍّّ منهما، وفي المِّ ح و ر الرّابع تناول البحثُ الحدي ث عن المنهج النّحوي في ميدان التّفسير، وفي المِّ ح و ر الخامس تناول البحثُ الكلا م عن أبرز النُّحاة المفسِّّرين ومناهجهم. وأما الأقسام فقد قسّ مت إلى قسمين أساسيين، وبحث في القسم الأول عن حياة الإمام النسفي ونشأته وعلمه ومشايخه وتلاميذه وعقيدته ومذهبه ومكانته وآثاره وعرض تفسيره الذي هو موضوع بحثنا بالتفصيل، والقسم الثاني تناول منهجه النحوي بقسميه العام والخاص، ثم ذكرت نماذج من تطبيقاته ابتداء من سورة الفاتحة وانتهاء إلى سورة الناس. وفي الخاتمة فقد تمَّ فيها .تلخيصُ أبرزِّ ال نَّتائج والتّوصيات العِّلميّة التي توصلّت إليها الرِّّسالة; ÖZET: Kur’an-ı Kerim İslam ümmetine gönderilen Yüce Allah’ın kitabıdır. O, hüccet olarak kullanmada, tanık olarak göstermede Arap Dili ve Edebiyatının şüphesiz ve tartışmasız temel kaynağıdır. Bundan dolayı Arap Dili, Kur’an-ı Kerim’den ayrı olarak düşünülemez. Zira Kur’an-ı Kerim, Arap Dilinin bekasının ve devamlılığını sağlayan yegâne eserdir. Kur’an-ı Kerim olmasaydı Arap dili uzun süre önce izi silinip gidecekti. İşte bu nedenledir ki Kur’an-ı Kerim ile Arap Dili ikiz kardeş gibidirler. Bu tez çalışmamız, bu gerçeğin açıklanmasını; Kur’an-ı Kerim ile Arap Dili arasında bu güçlü bağın ortaya çıkarılmasını hedeflemiştir. Bu amaçla İmam Nesefî’ ve onun Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku’t-tevîl tefsirindeki gramer metodu inceleme konusu yapılmıştır. Tezimiz, giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş kısmında tefsir kavramı, te’vîl kavramıyla olan ilişkisi; aynı şekilde nahiv kavramının sözlük ve terim anlamı, nahiv ilminin önemi ve tefsir ilmiyle olan ilişkisi konuları incelenmiştir. Ayrıca tefsir alanında kullanılan nahiv metodu ve bu alanda ön plana çıkmış simalar ele alınmıştır. Birinci bölümde ise İmam Nesefî’nin hayatı, öğrenim süreci, hocaları, öğrencileri, fıkhî ve itikadî mezhebi, ilmî konumu, eserleri ve çalışma konusu yapılan eseri detaylı bir şekilde işlenmiştir. İkinci bölümde ise hem genel hem de özel kısımlarıyla gramer yöntemi ele alınmıştır. Ayrıca Fatiha süresinden başlayarak Nas süresine kadar Nesefî’nin nahiv uygulamalarının örneklerine değinilmiştir. Sonuç kısmında ise çalışmada ulaşılan önemli çıkarımlara ve akademik önerilere yer verilmiştir.; ABSTRACT: The Quran is the book of Almighty Allah sent to the Islamic Ummah. It is undoubtedly and undisputedly the main source of Arabic Language and Literature in presenting it as an evidence and testimonial. The Arabic language, therefore, cannot be considered separately from the Holy Quran since the Quran is the only work that provides the survival and continuity of the Arabic language. Without the Qur'an, the Arabic language would have long been erased. That is why the Qur'an and the Arabic language are like twin siblings. This study seeks to reveal this strong connection between the Holy Quran and the Arabic Language. For this purpose, The grammar method in Imam Nasafi’ and in his interpretation of Madâriku’t-Tanzîl and Hakâiku’t-Tawil was examined. Our thesis consists of an introduction, two chapters and a conclusion. In the introduction part, the concept of tafsir and its relationship with the concept of te’wil were investigated. Likewise, the meaning of the concept of nahw in dictionaries and as a concept, the importance of nahw science and its relationship with the tafsir were examined. In addition, the nahw method used in the field of tafsir and prominent figures in this respect are discussed. In the first chapter, the life of Imam, his learning process, his teachers, his students, his fiqh and itikadî sect, his scientific position, his works and the subject of his work are discussed in details. In the second part, his grammar method is discussed with both generally and specifically. In addition, starting from the Surah of Fatiha to the Surah Nas, the examples of Nasafi's nahw practices are exemplified. In the conclusion part, important conclusions and academic suggestions are presented. 2019-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6141 Mebâhis Mine’l-Kaza Ve’l-Kader Fi’l- Kevseri’l-Cârî Ilâ Riyâdi Ahâdîsi’l-Buharî MOHAMMED, Mohammed Sedeeq ÖZET: Bu tez, kaza ve kadere ilişkin konuların bilinmesini hedeflemektedir. Çünkü bu konunun müminin akidesi üzerinde büyük bir etkisi vardır. Ayrıca bu iki esasa iman, geçmiş büyük İslam âlimlerin zihinlerini olabildiğince meşgul etmiştir. Bu konu, ihtilafa neden olduğu gibi bazı grupların sapıklığına da neden olmuştur. Bu nedenle konuya ilişkin, Ehl-i Sünnet ve Selef kelamcılarının görüşlerine yer verdikten sonra Gürani’nin görüşlerine yer verdik. Daha sonra ilmî konumu, sünnet ve Ehl-i sünnette yaptığı hizmetler nedeniyle Gürani’nin konuya ilişkin görüşlerini diğer mezheplerin görüşleriyle karşılaştırdık. Bir Müslüman âlim ve Buhari’nin şarihi olarak Gürani, Ehl-i Sünnet mezhebine önemli hizmetler yapmıştır. Bu nedenle kaza ve kadere ilişkin tezin başlığını onun “el-Kevserü’l-cârî ilâ riyâdi ehadîsi’l-Buhârî” kitabından aldık. Söz konusu kitap, dünyanın farklı yerlerinde Ehl-i Sünnet, İslam ve Müslümanlara hizmet yapmıştır. Kaza ve kadere ilişkin hadislerin şerhine bakıldığında onun kaza ve kaderi Yüce Allah’ın iradesine teslim olmayı, kaderin derinliklerine dalınmamayı, ona ilişkin soruları sorulmamayı ve hakkında tartışma yapılmaması şeklinde değerlendirdiği anlaşılmaktadır. Zor ve karmaşık olduğu halde bu konu ile ilgili tez yazmayı düşündük. Amacımız, itikatta okura istikrar kazandırmak ve zihnindeki şüpheleri ortada kaldırmaktır. Sonuç olarak Gürani’nin kaza ve kadere ilişkin yaklaşımının Ehl-i Sünnet’in yaklaşımına paralel olduğunu gördük. Fıkıhta önce Şafii, daha sonra Hanifi olmuştur. Akidede ise Eş’arî olup Eş’ariliğin hak yol yolduğunu ve Ebü’l-hasan Eş’arî’nin Ehl-i Sünnettin imamı olduğunu kabul etmektedir.; ABSTRACT: This research is about all the questions and knowledge about fate and destiny in Islam. This issue effected on the faith of the believer, and the faith is the main thing of the issues, it has become a matter of origin dispute and delusions for some, so I want to mention some opinions of scientists of Ahli sunnah ,salaf and Mutakallimin. After discussing all their opinions about this subject, I compare the opinions of al-Gorani the opinions of Islamic doctrines depends over his perspective, under his scientific level ,the blessed efforts in the year, the service and the doctrine of the Sunnis, which is one of Muslim Scholars, who explained the book Sahih Bukhari, so I choose the subject of a title search on the issue of his book called Riad el Kawther. And also Bukhari because this book serves the Sunnah of the Prophet and the Ahlu Sunna. The people of Islam, Muslims from parts of the land that can be seen through his explanation of some of the conversations concerning fatalism is the delivery to serve God and the ability, leaving the dimpling and search for destiny and in-depth thinking about it and consider, and avoid asking about it and debate it, despite the difficulty of this matter. The origin of the reader have to remove him as a result of illusion and prying it raises suspicion and gives him comfort and stability in belief. In the end, we reach a conclusion those Imam al-Gorani ideas in the "act of God" as being accepted for the views of the ideas of the Sunni Community. Because at the first he was Shafeie and then that came Hanafis and regarding his doctrine and decided to Ashari is the right way and that sheikh Abal Hassan al Ashari, Sheikh Sunnis. 2017-01-01T00:00:00Z https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6126 El-Mesailu’n-Nahviyye fî Tefsîri İbn Cüzey el- Endelüsi, (İbnu Cüzey el-Endelüsi’nin Tefsirindeki Nahiv konuları ile ilgili Görüşleri) TAHA, Dilşad Kadir ÖZET: El-Mesailu’n-Nahviyye fî Tefsîri İbn Cüzey el-Endelüsi, (İbnu Cüzey el-Endelüsi’nin Tefsirindeki Nahiv konuları ile ilgili Görüşleri) adlı konuyu seçme sebebimizi, önemini ve karşılaştığımız zorlukları ve geçmiş çalışmalara değindik. Musannifin hayatı, yetiştiği bölge, araştırma konusu olan tefsiri, onun metodu, nahiv kaynakları ve ölçüleri hakkındaki konulara yer verdik. Ayrıca tefsirdeki gramer konularından merfularadan olan fail ile naibi fail, mebteda ile haber ve nâsihlere yer verdik. Mensuplardan hal, istisna, temyiz, mef’ullar ve nidaya yer verdik. Mecrurlardan ise izafet, muzafın hazfedilmesi, muzafun ileyhi muzaftan ayrı olması, mecrura atfedilmesi ve harflerin manalarındın bahsedilmiştir. Ayrı isim cümlesi, fiil cümlesi ve şibhi cümlenin yanı sıra hazf etme ve manayı anlam ve lafza yükleme hakkında bahsedilmiştir. Hatimede araştırmada elde ettiğimiz önemli sonuç ve önerileri belittik.; ABSTRACT: The research started with the introduction, and the research er mentioned the reason why he chose the subject, the important of the research, the difficulties which he faced, and the recent studies. The research divided into three chapters. The first chapter titled with (Ibn Jazzi and its impact) .The author (Ibn Jezi) talked about two subjects, the first is his biography and his growing, the second one is about his explanation boobk: the methology, grammatical sources and the features. The second chapter is titled with (the grammatical researches) which come in the explanation, and this chapter divided into three researchers . The first one is Al Msrfooh (المرفوعددات) the subject and the complement, an initiative noun plus an initiative adjective and exchange the movement of signs The second research is Al Mansobat (adverbs,(المنصدوبات) are five: (Exceptional , distinguishes, objectives and Al Nidaa) additional, (The third one is Al Majrorat المجدرورات) are five: (An delete the addition, separate between the addition and its complement, Al Matoof on Al Majroor and the letters of the meaning) The third chapter contains two researchers. The first (sentence) it is three types (noun sentence, verb sentences and clause) The second research (Grammatical interpretation) talked about delete and concentration on meaning and pronounciation , then the author ended the research by a conclusion he summarized the important results which he got from the study, and he ended the research also by mentioning the source by alphabetical order. 2019-01-01T00:00:00Z