Zaza Dili ve Edebiyatı

Zaza Dili ve Edebiyatı Zaza Language and Literature https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/1393 2026-04-09T22:06:49Z 2026-04-09T22:06:49Z Zazaki dı Wexti KARABEYESER, Ayetullah https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6050 2026-04-03T08:24:19Z 2017-01-01T00:00:00Z

Zazaki dı Wexti KARABEYESER, Ayetullah XULASA: 20-30 serr ra peyin dı gramerê Zazaki ser xebati zidyayi. Labelê reyna zi merdum nêşkeno vaco ıno mewzu her het ra biyo zelal. Çıqas têkı eseri pê hedefê fek u diyalektan ra wet u bı yo Zazakiya umumi ameyi hazırkerdış zi gıraniya xebatan yo fek ya zi yo diyalekt ser a. Elbet xebati ki heta ınka biyi, qey literaturê gramerê Zazaki muhim i. Feqet yo formo muşterek hema nêameyo meydan. Ina xebat, Zazaki dı şıxulyayişê wextan ser biya. Miyanê diyalektan ya zi fekan dı ferqiyeti u muşterekiyi wextan ameyi tesbitkerdış. Qey ferqiyetan taykerdış u muştereki zidnayiş, çarçiwaya imkan u gramerê zıwani dı teklıfê ma zi -bı izahê sebebê cı- ameyo ramotış.; ÖZET: Zazacanın dilbilgisi ile ilgili kurallarının tespiti noktasında son yirmi – otuz yılda önemli çalışmalar yapılmışsa da, hâlâ yolun başında olunduğu söylenebilir. Bu alanda yapılan çalışmaların büyük bir kısmı bir lehçe ya da ağızla sınırlı tutulmuştur. Bunun yanında Zazacanın farklı lehçe ya da ağızlarını ele alarak yazılmış dilbilgisi eserleri de mevcuttur. Şimdiye kadar yapılan çalışmalar, literatüre önemli katkılar sunmuş olsa da, tüm diyalekt ve ağızları kapsayabilecek ortak bir formun ortaya çıkması henüz sağlanamamıştır. Bu çalışmada Zazaca’da Zamanlar ele alınacaktır. Zazacanın üç temel diyalektinde (merkez, güney ve kuzey) zamanların kullanımının incelenmesi neticesinde farklılılar ve ortaklıklar tespit edilmeye çalışılacak, farklılıkların olduğu durumlarda dilin rehberliğinde ortak bir forma ulaşmanın imkanları değerlendirilecektir.; ABSTRACT: Significant studies have been done on the establishment of the rules of Zazaki Grammar in the late thirty years, but it may be articulated that the writers of Zazaki are at the bottom of the ladder yet. Most of the studies done are restricted to a dialect or an accent. Besides that, various dialects and accents of Zazaki grammars have been written. The studies done up to now contributed significant help to the literature, but a study comprising all the dialects and accents and resulting a standard form has not been achieved yet. This study, The Tenses In Zazaki is comprised of four chapters; Preterit, The Simple Present Tense, Continuous Tense and Future Tense. The Preterit is studied under the titles of The Perfect Tense and The Past Perfect; The Present is studied under the title of The Present Tense and Imperfect; Future Tense is studied under the title of The Future Tense and Future in The Past; and the Present Continuous Tense is studied independently. I will compare the conjugation of verb in terms of time in the three dialects (Central, North and South), determine the distinctness and similarities of verb conjugation in Zazaki dialects and try to propose a single form in the light of the language.

2017-01-01T00:00:00Z Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli SÖNMEZ, Hıdır https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6034 2026-03-24T13:01:20Z 2020-01-01T00:00:00Z

Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli SÖNMEZ, Hıdır KILMVATE: No tez Eleviyanê Zazaunê Dêrsımi de İtıqat u Ritueli sero amo nostêne. Çımê na guriayişiê bıngey, kultıro/zagono eve vate u rituelê Eleviyanê. Virê kultırê Eleviyano eve vatey, çımeyê referansê Eleviyêniyo. Wuzağunê Eleyivanê Dêrsımi hetê kultırê itıqatê ebe vateyi muhime. Sayiya pirunê ni wuzağu itıqat u kultırê vatêyê Eleviyêni az ve az amo, reşto na rozê. Tez de qısımê jüyine de; unsırunê teoloji u doktrinê Eleviyêni sero vındino. Na qısım de Raa Heqi, Wuzağê Eleviyani, mitolojiyê jiaru, İtıqatê Dêrsımi u Zazaki sero têsirê asimilasyoni ve raporê ke misyoneru Dêrsım sero nostê qalê inu beno. Qısımê dıyine de; rituelunê İtıqatê Dêrsımi sero vındino. Düyeyi, gulvangi u beyite ke Dêrsım ra amê arêdayışi inu ra taê nimuneyi na qısım de noşiyê. Qısımê hireyine de; taê adet u torê Dêrsımi ca cenê. Qısımê peyniye de ki; çiyo ke na gurê teji ra vejiyo meydan qalê inu biyo.; ÖZET: Bu tez çalışması Alevi ocaklarının merkezi kabul edilen Dersim’de anadili Zazaca olan Alevilerin inanç ve ritüellerine odaklanmaktadır. Bu çalışmanın temel referans kaynakları Alevi sözlü kültürü ve ritüelleridir. Alevi sözlü kültür hafızası Aleviliğin en önemli referans kaynağıdır. Tunceli (Dersim)’deki Alevi ocakları da bu sözlü inanç kültürünün taşıyıcısı ve aktarıcısıdır. Tezin birinci bölümünde; Alevi teolojisi ve öğretisini oluşturan inanç unsurları ele alınmıştır. Bu bölümde Raa Heqi (Hak Yolu / Alevilik) inancını oluşturan unsurlara, Alevi Ocaklarına, ziyaretlerin mitolojisine, inançtaki kırılma dönemlerine ve yabancı misyonerlerin Dersim Aleviliği hakkındaki raporlarına yer verilmiştir. Tezin ikinci bölümünde; Tunceli (Dersim)’e özgün inanç ritüelleri, oruç ve cem ibadeti ile Zazaca dua, gülbank ve deyiş örneklerine yer verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde ise; Tunceli (Dersim)’deki bazı adet ve törelere yer verilmiştir. Sonuç bölümünde ise tez çalışmasında elde edilen bulgulara yer verilmiştir.; ABSTRACT: This thesis focuses on the beliefs and rituals of the Alevis, speaking Zaza language in Dersim, where is accepted as the centre of Alevi quarries. Main reference sources of this study are Alevi oral culture/tradition and rituals. Memory of Alevi oral culture is the most important source of Alevism. Alevi quarries in Dersim are the carrier and transmitter of this culture of oral belief. In the first part of the thesis, the belief elements that make up the Alevi theology and doctrine are discussed. This part includes the elements that make up Raa Heqi belief, Alevi quarries, mythology of sacred places, period of fragmentation in faith, and reports by foreigner missionaries on Dersim Alevis. In the second part of the thesis, belief rituals belonging to Dersim – including fasting, cem worship and Zaza language prayer in Dersim – and examples of “gulbenk” and sayings are examined. The third part of the thesis includes some customs and ceremonies in Dersim. In the conclusion, the findings obtained in the thesis study are stated.

2020-01-01T00:00:00Z Vıstonıkanê Mıntıqayê Xueşkar ê Çoligi dı Motif AKBANA KARABEYESER, Münevver https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6016 2026-02-18T06:57:23Z 2025-01-01T00:00:00Z

Vıstonıkanê Mıntıqayê Xueşkar ê Çoligi dı Motif AKBANA KARABEYESER, Münevver XULASA: Ina xebat derheqê vıstonıkanê nahiyeya Çoligi Xueşkar dı biya. Vıstonıki ki verco arye diyayi bi u kıtabanê Waka Lu (2020) u Hebıkê Henar (2021) dı neşır bibi ına xebat dı goreyê tesnifê Motif Index of Folk-Literature ê Stith Thompsoni tehlil biyi. Xebat dı verco derheqê tarix u coğrafyaya Xueşkar dı melumat dıyayo dıma mefhumi vıstonıki u motif izeh biyi u derheqê Stith Thompsoni u eserê ey Motif Index of Folk-Literature dı bı kılmi melumat dıyayo. Qısımo esas ê xebat dı hetê motifan ra tehlilê vıstonıkan ca geno. Peyniya xebat dı zi yo xulasaya hiraya Tırki ameya dayiş.; ÖZET: Sancak Masallarında Motif başlıklı bu çalışmada Bingöl'ün Sancak yöresinden derlenen ve daha önce Waka Lu (2020) ve Hebıkê Henar (2021) eserlerinde yayımlanan masallar Stith Thompson'un Motif Index of Folk-Literature tasnifine göre motifler açısından incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmada Sancak'ın tarihi ve coğrafyası hakkında bilgi verilmiş, masal ve motif kavramları açıklanmış, Stith Thompson ve Motif Index of Folk- Literature adlı eseri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Çalışmanın asıl yoğunluk merkezini oluşturan bölümü ise bu masalların motif yönünden incelenmesi oluşturmuştur. Çalışmanın sonunda, Zazaca bilmeyenlerin de çalışmadan faydalanabilmesi için geniş bir Türkçe özete yer verilmiştir.; ABSTRACT: This study, titled "Motifs in Sancak Tales", examines folktales collected from the Sancak region of Bingöl and previously published in Waka Lu (2020) and Hebıkê Henar (2021) in terms of motif according to Stith Thompson's Motif Index of Folk-Literature classification. The study first provides information about the history and geography of Sancak, then explains the concepts of folktale and motif, and briefly provides information about Stith Thompson's Motif Index of Folk Literature. The main focus of the study is the examination of these folktales in terms of otifs. A comprehensive Turkish summary is included at the end of the study to ensure that those who do not speak Zazaki can benefit from the study.

2025-01-01T00:00:00Z Zazacanın Sentaksı (Sözdizimi) SÖNMEZ, Hıdır https://acikerisim.bingol.edu.tr/handle/20.500.12898/6012 2026-02-17T07:26:12Z 2025-01-01T00:00:00Z

Zazacanın Sentaksı (Sözdizimi) SÖNMEZ, Hıdır ÖZET: Bu çalışma, İranî diller ailesinin tehlike altındaki dillerinden biri olan Zazacanın sentaktik (sözdizimsel) yapısını geleneksel ve çağdaş dilbilim kuramları ışığında sistematik biçimde betimlemekte ve analiz etmektir. Uluslararası literatürde yeterince çalışılmamış olan Zazaca, özellikle sentaks düzeyinde kapsamlı akademik bir incelemeye konu olmamıştır. Bu çalışma, Zazacanın temel cümle yapısı, özne-yüklem uyumu, olumlu/olumsuz tümce yapıları, soru cümleleri ve yan cümle türlerini ele alarak, dilin çekirdek sentaktik özelliklerini ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Araştırma şu sorulara odaklanmaktadır: Zazacanın temel cümle yapısı nedir ve hangi sözdizimsel varyasyonlar görülmektedir? Yan cümleler hangi yapılara dayanmakta ve bağlaçların işlevi nedir? Soru ve olumsuz cümleler hangi stratejilerle oluşturulmaktadır? Lehçeler arasında sentaks düzeyinde ne tür farklılıklar vardır ve fiil ekleri bu lehçelerde nasıl konumlanmaktadır? Çalışma nitel bir araştırma desenine sahiptir. Veri toplama yöntemi olarak metin derlemesi (corpus analysis) kullanılmış, atasözleri, masallar, hikâyeler ve romanlardan oluşan bir yazılı derlem oluşturulmuştur. Veriler betimleyici dilbilim yöntemleriyle çözümlenmiş, mevcut literatürle karşılaştırılmıştır. Bulgular, Zazacanın temel cümle yapısının belirgin biçimde SOV düzeninde olduğunu göstermektedir. Morfolojik açıdan kısmi ergatiflik sergileyen dil, sözdizimi bakımından akuzatif özellik göstermektedir. Cümlenin merkezinde fiil, ekseninde özne yer almaktadır. Lehçeler arasında ise bazı farklar vardır: Güney Zazacasında bazı fiil ekleri fiilden önce, Kuzey Zazacasında ise genellikle sonra gelmektedir. Bu çeşitlilik, Zazacanın bölgesel zenginliğini ve tipolojik önemini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, bu tez Zazacanın sentaksına dair kapsamlı ve sistematik bir inceleme sunmakta; hem genel dilbilim ve İranî diller tipolojisine hem de Zazacanın korunması, standartlaştırılması ve canlandırılmasına katkı sağlamaktadır.; QESEO KILMEK: Fêl u emelê na teẓi nao ke qeydeyê Sentaksê Zazaki çıturo, ey sero malımat bıdero u bunya sentaksê Zazaki vezo ro meydan. Sentaksê Zazaki, na gure de ebê metodê ılmi teoriyanê sentakşi analiz beno. Zazaki (Kırmancki, Dımilki) sero hatan ewroy literaturê enternasyonel de zaf gureyê akademiki nêvıẓiyê, hetê sentakşi sero qe kes xori nêguriyo. No gure de, Zazaki de bunya temelê cumley, xusisiyetê kerdoẋi u vıraştoẋi, cümleyê biyayey u nêbiyayey, cümleyê perşi, cumleo ser u cümleyê veri çıturi vıraẓinê, ni pêro bênê eskera. Na gurey de ni persan sero vındino: Qeydê bunya cümleyê Zazaki seneno u kamci varyasyonê xo estê? Cümleyê veri çıturi yenê meydan u zeṙê cümley de wazifeyê bestoği çıko? Diyalektanê Zazaki de qısımê sentakşi de senê ferqi estê u morfemê fiili zeṙê cümley de kamci ca derê? No tez, analizê korpuşê metnan ra arêdiyo. Cümleyeke na tez de analiz biye zafêni qesê vırênu, sanıki, hêkati u romanu ra cêriyê. Ni pêro ebê metode ilmê zoni analiz biyê u literatür de saniyê têver. Na gurey de veẓino meydan ke bunya cumleyanê Zazaki SOV ra gore yena meydan. Zazaki hetê morfoloẓi ra zono ergatifo, hetê sentakşi ra zono de akuzatifo. Zazaki de merkezê cümley fêlo, yê ekseni ki kerdoẋo. Mabênê diyalektanê Zazaki de tayê ferqi estê: Zazakiyê Veroẓi de tayê morfemi fêl ra ravêr yenê, Zazakiyê Zımey de fêli ra têpiya yenê. No durım zenginêna Zazaki say beno. Ez cümle, no tez sentaksê Zazaki çıturiyo heqa ey de malımat dano. No gure hem serva seveknayişê Zazaki hem ki ılmê zoni ser baro xo keno cı.; ABSTRACT: The aim of this thesis is to systematically describe and analyse the syntactic structure of Zazaki, one of the endangered languages of the Iranian language family, under the framework of traditional and contemporary linguistic theories. Having limited studies in the literature, Zazaki hasn’t been made the subject of comprehensive academic research, particularly at the syntactic level. This study aims to reveal the core syntactic features of the language by examining the basic sentence structure, subject–verb agreement, positive/negative sentence structures, interrogative sentences, and types of subordinate clauses in Zazaki. This research focuses on the following questions: What is the basic sentence structure of Zazaki and what syntactic variations are observed? What are the structures of subordinate clauses and what are the functions of conjunctions? What strategies are used to form interrogative and negative sentences? What types of differences exist among dialects at the syntactic level and how are verb suffixes positioned in these dialects? This study applies qualitative research method. Text-corpus analysis is used as the data collection method, and a written corpus consisting of proverbs, fairy tales, stories and novels is formed. The data is analysed by using descriptive linguistics methods and compared in the literature. The findings indicate that the basic sentence structure of Zazaki is distinctly SOV. Morphologically having partial ergativity, the language shows accusative alignment syntactically. The verb is at the centre of the sentence, and the subject is at its axis. There are some differences among the dialects: In Southern Zazaki, some verb suffixes come before the verb, whereas in Northern Zazaki they are generally used after the verb. This diversity highlights the regional abundance and typological significance of Zazaki. In conclusion, this thesis presents a comprehensive and systematic study of the syntax of Zazaki, and it contributes to general linguistics, Iranian languages typology, as well as to the preservation, standardisation and revitalisation of Zazaki.

2025-01-01T00:00:00Z