Vekolîneke Çandî lı Ser Îcrakarıya Amûra Dûzeleyê lı Hekarıyê

Abstract

KURTE: Ev xebat, dûzeleyê, amûra fûyî ya kevnar a Mezopotamyayê ya bi du lûle û pîkên qamîşî, li herêma Hekariyê vedikole. Di xebatê da binyada amûrê ya organolojîk, navlêkirinên wê yên herêmî û fonksiyona wê ya civakî ya di nava çanda muzîka kurdî da tê nirxandin. Lêkolîn bi navçeyên Gever û Şemzînan û bajarokê Rûbarokê sînordar e. Rêbaza lêkolîna kalîtatîf a raveker hatiye bikaranîn. Li gel çavkaniyên nivîskî yên heyî, daneyên qadê bi rêya hevpeyvînên bi îcrakarên amûrê ra û çavdêriya performansên wan hatin berhevkirin. Encamên lêkolînê nîşan didin ku dûzele tenê ne amûreke muzîkê ye, di heman demê da beşeke giring a jiyana pastoral, dawet û govendên herêmê û bîra kolektîf e. Li herêmê cureya heteromelodîk tête îcrakirin. Amûr li Geverê bi navên “dîdik” û “midbeg”, li Şemzînan jî bi navê “dûzele” tête nasîn. Di xebatên qadê da parçeya bi navê “nêramûk” û mînakên amûrê yên ji hestî, mîqa, dar û lewenê çêkirî hatin tesbîtkirin û ravekirin. Wekî din, xebat nêrîna civakê ya derbarê îcrakaran û mitirbiyê, bandora modernîzasyonê û qelsbûna têkiliya hosta û şagirtiyê dinirxîne. Bi vî awayî ji bo tomarkirin û parastina vê mîrata çandî ya ne-maddî, ku bi xetereya windabûnê ra rû bi rû ye, bingeheke akademîk pêşkêş dike.

ÖZET: Bu çalışma, Mezopotamya’nın kadim üflemeli çalgılarından çift borulu, kamış dilli ve Kürt müziğinde dûzele olarak bilinen çalgıyı Hakkâri bölgesinde incelemektedir. Çalışmada çalgının organolojik yapısı, yerel adlandırmaları ve Kürt müzik kültürü içindeki toplumsal işlevi ele alınmıştır. Araştırma Yüksekova (Gever), Şemdinli (Şemzînan) ve Derecik (Rûbarok) ile sınırlandırılmıştır. Betimleyici nitel yöntemin kullanıldığı çalışmada yazılı kaynakların yanı sıra çalgı icracılarıyla yapılan görüşmeler ve performans gözlemleri yoluyla saha verileri toplanmıştır. Bulgular, dûzelenin yalnızca bir müzik çalgısı olmadığını, aynı zamanda bölgenin pastoral yaşamının, düğün ve halay geleneğinin ve kolektif hafızasının önemli bir parçası olduğunu göstermektedir. Bölgede heteromelodik türün çalındığı, çalgının Yüksekova’da “dîdik” ve “midbeg”, Şemdinli’de “dûzele” olarak adlandırıldığı tespit edilmiştir. Saha çalışmasında “nêramûk” adlı parça ile kemik, mika, ağaç ve kamıştan yapılmış çalgı örnekleri tespit edilip betimlenmiştir. Çalışma ayrıca icracılara ve mıtrıplığa yönelik toplumsal algıyı, modernleşmenin etkisini ve usta-çırak ilişkisinin zayıflamasını da değerlendirmektedir. Böylece yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olan bu somut olmayan kültürel mirasın belgelenmesi ve korunması için akademik bir temel sunmaktadır.