علم البديع في ديوان الخرنق بنت بدر

Abstract

ملخص البحث: للمرأة في العصر الجاهلي مكانة كبيرة لا يمكن تجاهلها ولا حتى الاستغناء عنها مع ضياع حقوقها في كثير من الأحيان عنها، ومع ذلك فقد شاركت في الحروب ووقفت إلى جانب الرجل في كل المجالات وكانت تحفظ الود وتصون العهد بعد فقدان زوجها حتى إنها في كثير من الأحيان تأبى أن تتزوج من غيره فقد كان يعني لها الكثير وكانت تقضي وقتها في ذكر محاسنه وبطولاته إن كان كذلك، وخاصة الشاعرات منهن فقد كن مضرب المثل في الشعر الحزين المؤثر عندما كانت ترثي زوجها القتيل وكانت تلك الحالات كثيرة جدا في ذلك الوقت لأن الحروب في العصر الجاهلي كانت تشن لأسباب كثيرة، وكثيرا ما تكون بسبب امرأة أو أخذ بالثأر أو لعصبية قبيلة وتستمر الحروب لسنوات طويلة في كثير من الأحيان مما يذهب ضحيتها الكثير من الرجال فهناك الزوج والأب والأخ والابن ولهذا السبب كثرت دواوين الرثاء والهجاء في العصر الجاهلي ولا سيما من النساء. البحث يلخص المحسنات البديعية في ديوان الخرنق، تكمن أهمية البحث في التعرف على النساء الشاعرات في العصر الجاهلي، وإظهار القيمة الفنية والفنون الجميلة العميقة الموجودة في شعر النساء في تلك العصور الغابرة، خصص الفصل الأول لشرح حياة الشاعرة وبيئتها وشعرها ومزاياه وقيمته وموضوعاته. أما الفصل الثاني فيكمن فيه لب الموضوع وهدف البحث وهو استخراج الصور البديعية من الديوان وتسليط الضوء عليها وعلى ما فيها من صور جميلة بديعة، واستنتاج الفوائد التي نتجت عن وجود تلك المحسنات والفنون في النصوص، وقد استعنت بمصادر من أجل هذا العمل وكانت أهم تلك المصادر ديوان الشاعرة الخرنق، والكتب التي ورد فيها الشعر الجاهلي النسائي، وكتب اللغويين والنحويين، والكتب التي تحدثت عن علم البديع، والشعراء الذين استخدموا البديع في كتاباتهم. كان المنهج الذي اتبع هو استخراج الفنون البديعية من الديوان وشرحها، وتوضيح آلية تطبيقيها وما أضافت تلك الفنون البديعية للعبارات والصور من بلاغة وجمال وتأثير، وما أوصلت للقارئ من تجسيد الصور المعنوية لتصبح قريبة للواقع، ومدى تأثيرها على المعاني، رغم عفوية الكتابة، من ثم عرض المصادر التي استفدنا منها في البحث

ÖZET: Cahiliye şiirleri, Arap edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Zira şiir, olayları ve duyguları net ve ve beliğ ifadelerle anlatım şeklidir. Arap dilinde şiir önemli olduğu gibi şairlere de büyük önem verilmekteydi. Şiir ve şaire verilen bu denli önemden kaynaklı olsa gerek Arap toplumunda büyük oranda şair bulunmaktaydı. Ancak Cahiliye dönemindeki erkek şairlere kıyasla kadın şairlerin sayısı oldukça azdır. Dolayısıyla kadın şairlerin şiirlerinden elimize ulaşan şiirler de azdır. Bu dönemde erkek şairlerin bile şiir yazıp tedvin etmesi zor iken kadınların bu konuda şöhret bulması beklenmez. Ancak bu zor şartlara rağmen Tarfe ibn Abd’ın kız kardeşi olan Hırnık şiir konusunda şöhret, deha zordur şiiriyle üstünlüğü elde etmiş ve yıldızı parlayan bir şair olmuştur. Cahiliye şiirin çok özelliği vardır. Bunlardan en önemlileri; özgünlüğü, yapmacık olmaması, belli kural ve esaslara tabi olmaması ve belli bir sisteme bağlı bulunmamasıdır. Bununla beraber şekil ve biçim açısından güzellik ve yeniliği de zımnında barındırmaktadır. İlk dönemden itibaren Arap şiirleriyle alakalı birçok araştırma yapılmış ve şiirler dil açısından irdelenmiştir. Bu çalışmada ise Hırnık bint Bedr’in Dîvânı Bedi açısından incelenmeye çalışılacaktır. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde söz konusu şairin hayatı, şairliği, bulunduğu çevre, şiirinin özellikleri ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise konunun özü ve araştırmanın amacı olan bedi sanatı incelenmiştir. Bu kapsamda Dîvân’daki bedî sanatları ortaya konulmuş ve örnekler açıklanmıştır. Ayrıca divandaki bedi sanatları incelenerek açıklanmaya çalışılmıştır. Bütün bunlar yapılırken alanla alakalı temel kaynaklardan yararlanılmıştır. Sonuç kısmında ise çalışma elde edilen netiler imkân dahilinde verilmişti. Dîvân’daki bedî sanatlarının ortaya konulmasını ve açıklanmasını, bu sanatların uygulanışını ve Hırnık’ın şiirlerindeki edebi üslüp ve bedi sanatlarının ortaya konulması olarak güdülen çalışma neticesinde Hırnık bint Bedrin şiirlerinde olağanüstü bir edebi üslüp olduğu ve bedi sanatlarının oldukça yoğun ve şiirlerine gerek anlam gerekse biçim açısından güzellik kattığı anlaşılmaktadır.

ABSTRACT: An introduction Pre-Islamic poetry was one of the most beautiful and eloquent poems; His strong and coherent phrases, his eloquent expressions, and the depth of his meanings gave him charm and glamor. However, the number of women poets was few compared to the male poets, and only a few of women’s poetry reached us, perhaps because of the difficulty of writing it down and conveying it to us due to the presence of obstacles at the time, and just as it was difficult for a man to compose poetry and write it down in those ages. Among these poets, the name of the poetess, Al-Kharang, the sister of the poet Tarfa Ibn Al-Abd, shined. The great writers, scholars, and classifiers wrote down her poetry, and her collection has been edited of more than one copy. Al-Kharang wrote most of her poetry in elegy and satire, and it can be said that this is the only color of writing that women were allowed to write, and through which they express their conditions at the time. This research will shed light on the life of the poet, her environment, her family, the occasions on which she wrote poetry, the poets of her time, the poets who were influenced by her, the book of her diwan, its investigators, and the narrators of her poetry. Then we move on to the subject of Budaiya science, its definition, its history, and its first authors. Who are the poets who wrote about Budaiya, when did Al-Badii become a doctrine and the stages of its development? And then its divisions, types, and ramifications, and most importantly is the application of the Budaiya arts to the poetry of the poet Al-Kharnaq, showing the extent of the impact of these arts on poetry, and the aesthetics she added to it and diving into it, and to extract what is in it of pearls and employ them in the poetry of the poet Al-Kharnaq, explaining the pictures of these improvements Badiah, and the extent of its impact on the texts. Then we turn to the approach that was followed in extracting these improvements, and we will not forget to take notes and mention the obstacles and difficulties that we encountered during the work, and the research must be concluded with a list of sources and references that were used to write the research and taking ideas and definitions from the mothers of specialized books in Al-Badii science and its divisions. and it's offshoots. I extend my sincere thanks to the supervisor Dr. Abdullah Badawa for his effort and interest in reviewing the research and providing directions, notes, and corrections, and we ask God to grant him success and reward him on our behalf and to make him an example and an asset for students in research and guidance.